domingo, 7 de septiembre de 2025

A MEDEZINA D’O ESMO

             Bi ha diyas que cuan chitas pie a tierra ya sapes que será uno d’ixos que si poderbas quedar-te encadata en o leito… cuanto millor¡¡ yes atrallata de tota ra semana treballando, gota ganas de cosa, de treballar menos. Fas un poder, mueves, a ducha li da un empentón á o tuyo esmo, paras o desayuno ta beyer si retabillas una mica de rasmia, poca ye¡¡ que l’imos a fer¡ 

Malin malián… a chornada enanta lentisma, no remata mai. A ra fin plega t’a suya fin, ya yera ora¡ Ya se beye o mundo d’otra traza… A cabeza  prexina  en a birolla que ye parata en a mesa, o cuerpo en escansar-se, en a suya luita ye a capeza a que mete un poquer de talento a o diya. De primeras minchar e dimpués a escansar bel rater, encara que seiga chicote. 

Cuán prexinas que o diya mai se tornará millor, continas eslomada, no pues mober-te, o esmo ye por o solero… Claman por o telefono … -An paras? -En o leito soi?...  -Muebe¡¡¡.  -No me lleban as garras?´. -No floras¡¡, quiés mober ¡¡¡ que cal fer ganas ta ista nuei¡¡ calerba ir ie t’o conzierto¡¡¡. -Ye berdá …¡¡¡ a más ye á canto casa¡ ala pués imos¡¡ aguarda-me¡¡.

Sin parar cuenta de cosa a ras ueito d’a tardi ya semos n’o conzierto. Chiquetas¡¡¡ que bueno ye iste zagalón, Sergi Estellá, se clama, mayestro d’a mosica, Buenafuente en “Futuro imperfecto” como mosico lo’n tiene, fa ras suyas guitarras, con latas, escobas, fustas de palés… e cualsiquiera que toca millor se siente. O buen orache fa buen estar¡ Buena compañía… Buena mosica.. a ra fin s’apañau o diya.

O diya remata miutismo millor qu’encomenzipió,  a mosica ye a millor medezina d’o esmo. Cuan pior yes ¡¡¡ o millor ye ascuitar mosica¡ Os mosicos son os medicos d’o esmo¡ cal cudiar-los, empentar-los, aduyar-los, bosar os suyos conciertos. A MOSICA YE, A MEDEZINA D’O ESMO¡

Sergi Estellá

Bombolona Panzarguala


sábado, 9 de agosto de 2025

AS FALORDIAS DE ESOPO (66-70)

 

66 -  O PIN E O MATULLO

Un pin muito fermoso e altero, estando amán d’un matullo con embefia li diziba: --¡ Ó que fiera qu’estas ¡, ni tiens disposizión ninguna, en berdá no yes dinna d’estar amán de yo, ni debes partizipar d’a mía brempa; porque yo estoi altero, gran e dreito, que cuasi plego t’as boiras; de suerte que sirbo t ara costruzión d’as casas e de nabios, e ta muitas atrás cosas. O matullo respulió: --Tú estás muito satisfeito d’a tuya polideza, e menosprezias á os atros; pero bendrá tiempo en o que te tallarán as brancas, e perderás a güallardia e pompudez d’a que goyas.

Á os más chicoz que tú no tiengas en menosprezio, porque ye condizión de barfulaires.

67 -  O LIÓN, O TORO E O CHOTO


O lión buscaba de qué minchar, e trobó un toro muito gran que pachentaba en un fenero. Beyendo o toro que o lión l’enrestiba, fuyó ascape enta ra montaña, buscando puesto seguro t’amagar-se. Plegó ta una espelunga en á que bibiba un choto, e querió dentrar en era. O choto con os cuernos esfendió a dentrada, de traza que por medrana d’o lión, pasó adebán, dizindo asinas: --Agora yo enduro ista inchuria, pero sapez que no temo á tú, sino á o lión que m’encorre, e que atra begata ya me bengaré. Agora estoi disgraziato, maitín estaré goyoso.

Si a fortuna te ye albersa, no pases pena, que antis con antis gosa mudar de chesto.

68 -  CHÚPITER E A MONA


Chúpiter mandó un día, que todas as bestias benisen á ra suya polito. Toz comparexioron, entre os cualos binió a mona con o suyo fillo, e presentándolo debán de Chúpiter, dizió asinas: --Ó Chúpiter, tú sapes que yo lebo bentalla á toz, anque beluns creigan o contrario. Pero ye zierto que o mío fillo ye o más fermoso de cuantos beigas aquí presens. Ascuitando istas parolas d’a mona, Chúpiter enzetó á esmelicar-se, e dizió asinas: --No t’alabes á tú mesma, ni á ras tuyas cosas, sino estarás escarnexita e espernita de toz.

L'alabar-se ye de fatos, o güeno que tú teneses calla-te-lo. A prudenzia te obliga, aspera que atro lo diga.

69 -  O MIXINO E OS XORIGUÉS


Sabió un mixino que en una casa abeba muitos xorigués; estió allí ta cazarne. En efeuto, en os primers días en engalzó asabelos d’ers. Os xorigués beyendosen enrestitos, determinoron no bachar más d’os teitos ta no estar expuestos á ras unglas d’o mixino, e pincho-se d’una tramada de fusta que trabesaba en aquera estacha; pero un xorigué que s’acucutó ta beyer si yera o mixino, lugo que lo beyó d’ixa suerte, dizió: -- Amigo, por más que te faigas o moredizo, yo no bacharé d’aquí.

D’os carmenatos salen os estutos. L’ombre prudén, una begata puede estar engañato, que dos no.

70 -  A RABOSA E A BARZA

Una rabosa encorrida por os cans, s’acubiló drento d’un barzal. Pero cuan era sintió que as punchas d’a barza li feban muito mal, dizió entre sí: --Ay, desgraziada de yo. Yo he beniu á ampararme en una endina. Ista me fará redamar más sangre que os cans que m’encorreban.

No t’ampares d’os malos, ni sigas á suya compaña ni de nuei ni de día. D’o malo no se deba aguardar cosa güena.

Traduzión de Fabián Castillo, Bombolón Retabillador

jueves, 7 de agosto de 2025

AS FALORDIAS DE ESOPO (61-65)


61 -  o  nabesán  e  o  pigüeler


Un nabesán plegó ta una montaña aspra e dura, do se trobó muitas nieus; de traza que no conoxeba o camín, ni er sapeba do cubilar-se. Estando n’iste angulema binió á er un pigüeler, e li dizió: que dentrase en a suya casa que allí escansarba. 

O nabesán azeutó o conbite, e dentro en a casa d’o pigüeler. Allora o pigüeler li fazió aposar, e li dio de minchar o millor que teneba. Dimpués le trayó un beire de bin calién, ta que calentase l’estomaco. Alcontró o nabesán o bin masiato calién, e soflaba en er ta enfriar-lo. 

Beyendo isto o pigüeler le dizió: 

-¡ Ola, yo paro cuenta agora que tú fas cosas contrarias con a tuya boca, pos con era calientas o que ye fredo, e con era enfrias o que ye calién. Blinca lugo d’ista montaña e no tornes aquí atra begata, porque nusotros os pigüelers no podemos endurar ombres de dos caras.

Anda, pos que asinas soz os ombres, con una cara emponderaz, e con l’atra renegaz, en presenzia soz amigos e en l’ausenzia enemigos.

62 -  o  lión  e  a  craba


Un lión fambroso beyó á una craba que pachentaba en una altera peña; e beyendo que yera craparizal ta puyar allí, escomenzipió á charrar-le con parolas alagüeñas, e li diziba: 

- Amiga, qué fas aquí sobre istas peñas e puestos tan ixutos, do no puedes trobar fruitos ta minchar. Dixa ixa tierra tan baziba, e bacha-te-ne á os fenals berdes do yo abito, bacha, te digo atra begata. 

A craba respulió: 

-Sí tiens razón, yo bacharé á pachentar en istos fenals con muito goyo; pero bien replecato, dizió era con un tono de mofla, que ixo estará cuan yo no te beiga más en ista redolada.

Á os bils e afalaguers nunca a tuya casa lis ubras, ni cudies d’as suyas parolas.

63 -  a  mona  e  os  suyos  fillos


Una mona libró á dos fillos d’una begata. Amaba e quereba más á l’uno que á l’atro; de traza que á l’uno, de contino l’emponderaba, e á l’atro denguna fiesta li feba. 

Suzedió que indo a mona por una costera con os suyos fillos, l’enristió un cazataire con os cans, e ta eslampar-se d’ixe peligro, prenió en os suyos brazos á o fillo que más amaba, e á l’atro li mandó que se’n puyase en a suya lomera; e d’ista traza enzetó á fuyir á garras templadas. Más beyendose engalzata por os cans, no tenió atro remeyo, ta salbar á suya bida, que abentar o fillo que lebaba n’os brazos, e asinas lo fazió; e quereba tamién abentar á l’atro que teneba denzima, pero er s’agarrapizó tan fuerte á ro cuello d’a mai, que no estió posible arrullar-lo. 

Abendo a mona perdito á ro fillo que más quereba, prenzipió á amar á l’atro, e fer-le muitas fiestetas, apreziando allora o que dinantes menospreziaba.

L’amor d’os pais debe estar igual con os fillos, no debe más afeuto á l’uno que á l’atro. Tamién ye un punto importán ta os pais o no amar masiato á os fillos, porque ye perder-los o amarlos con un amor alretortero.

64 -  o  labriego  e  o  toro


Un labriego teneba un toro que l’enrestiba perén con os cuernos, e determinó aserrar-le-ne, creyendo que asinas no li ferba mal nunca más. O toro encarrañato por aber perdito as suyas armas, esgarrapaba a tierra con as zoquetas, de traza que plenaba á toz e á l’amo mesmo de polbo e espuña. 

Allora dizió o labriego: 

-¿De qué m’ha serbito a precauzión de tallar os cuernos á o toro?. Ista ye una bestia endina; pos agora me fa más mal con as zoquetas que no me feba istos días d’antis con a capeza, yo t’entregaré á o tablachero, e allí bosarás a tuya malinidá.

Os ombres incorrexibles son semellans á os toros brabos e furos, que bienen á aturar en mans d’a chustizia; pos o castigo de l’incorrexible ye a muerte.

65 -  a  cuerbeta  asetegata


Una cuerbeta asetegata fue ta un pozo á beber, e s’alcontró allí un pozal en o que abeba un siñal d’augua, que l’abe no podeba apercazar; pero como s’amortaba de sete, a nesezidá li fazió baler de l’astruzia. Por ixo trayó con o pipón muitas peñetas, e las iba chitando en o pozal, dica que l’augua puyó, e asinas bebió e amortó á suya sete.

Puede á begatas más l’arte e l’inchenio que a fuerza; por isto dize o refrán: más bale arte que inchenio, u más bale maña que fuerza.

Traduzión de Fabián Castillo, Bombolón Retabillador

martes, 5 de agosto de 2025

AS FALORDIAS DE ESOPO (56-60)


56 -  os  gallos  e  o  perdigacho


Un ombre mercó un perdigacho, e lo metió entre uns gallos que teneba. Istos l’amortaban á piponazos. O perdigacho yera muito ixagrinato d’o mal tratamiento que le daban. Pero beyendo un atro día que os gallos peleyaban entre si, e se piponiaban la un a l’atro s’aconortó e dizió: 

- De aquí enta debán no me aflixiré tanto pos beigo que os gallos fan o mesmo entre ers.

L'ombre prudén debe con pazenzia azeutar as incurias; porque toz tenemos que endurar en ista bida.

57 -  a  tronada  e  a  olla 


Fabricó un cazolero una olla, e se balió de tot o suyo arte ta fer-la perfeuta, e ta que millor se furniase e ascape se ixucase, la ponió á l’aire. Binió dimpués una gran tronada de biento e plebia, a cuala amanando-se á ra olla, preguntole: 

- ¿Qué cosa yes tú, e cómo te clamas?. 

Era olvidándose que yera de bardo, dizió con tono fachendoso: 

-Tiengo por nombre olla, farchata por mans d’o cazolero con arte e inchenio, de traza que quedé olla con toda perfezión. 

 Allora li dizió a tronada d’ista traza: 

-Anque tiengas por nombre olla, e sigas bien treballata seguntes balloquias, de aquí á no güaire has de achiquir-te en ixo d’o que yes feita, acotolando-te yo con augua, pos no yes atra estopenzia sino trista tierra.

En o linache no encumbres tan alteros os pensamientos, que desafies os bientos. Remera de qui yes e de que estas formato.

58 -  o  xorigué  e  o  mixino 


Un xorigué gran plaitiaba a ormino con un mixino. Un día le dizió á un xorigué chicot, que li darba güena paga, e li ferba capotaz d’a suya casa, si lebaba una carta á ro mixino. O xoriguer no replecando a engañufla d’o xorigué gran, pilló a carta e enzetó ro camín. Estando amán d’una selba, dizió entre sí: 

- A paga que me ha ofrexito o xorigué ye güena, pero iste biache ye perigloso, porque ta do boi, más caso se ferá de yo que d’a carta, e asinas no quiero ir. Si o xorigué gran tiene peleyas con o mixino, que s’apañe. 

Dimpués de aber recullito yo bel mal, u m’aigan amortato, o xorigué gran no lo me bosará de garra traza.

Debemos siempre pensar o que nos puede acayezer.


59 -  l’aneda  e  o  suyo  amo


Teneba un ombre una aneda que cada día le posaba un güego de oro en o suyo niedo. Pero l’ombre no yera goyoso con isto, e quereba que le posase dos güegos cada día. L’aneda no podió fartar l’angluzia d’o suyo amo, e asinas cada día posaba o suyo güego, que yera tot ro más que podeba fer. L’ombre caducando sobre isto, creyó que l’aneda teneba bel tresoro amagato drento de sí; e ta enriquir-se d’una begata, amortó á l’aneda, li ubrió por a fonsera, e rechiró o tresoro por todas partis. No trobando drento de l’aneda cosa d’a que er se pensaba, paró cuenta d’o mal que eba feito, e ploró por muito tiempo a suya esbentura, naxita d’a suya angluzia.

Ye menester que cada un se contente con o que Dios l’ha dato; pos quí tot lo quiere, tot lo pierde, e bien dize o refrán que l’angluzia creba o sacuto.

60 -  o toro  e  o  xorigué


Un toro fortal e gran, estando tombato ta dar reposo á o suyo cuerpaz, yera empreñato por un xorigué, que con os suyos diens chicoz li amosegaba. O toro se tornaba d’una ta atra parti t’esfuriar de sí á o xorigué. Allora o xorigué s’amagaba en un forato, e dimpués tornaba á empreñar á o toro; isto lo fazió tantas begatas, que o toro s’enoyó muito por ixo, pos no se podeba bengar d’er, porque tasamén li podeba beyer. O xorigué se moflaba d’o toro e li deziba: 

-Anque a naturaleza t’aiga dato o cuerpo tan gran e muita fuerza, no puedes fer-me mal, e yo m’arrigo de tú.

No deben os poderosos menospreziar a os suyos súbditos por umildes que sigan; porque dica un mosquín ye malo por enemigo. O millor e más seguro ye tratar bien á toz.

Traduzión de Fabián Castillo, Bombolón Retabillador

domingo, 3 de agosto de 2025

AS FALORDIAS DE ESOPO (51-55)


51 -­ L’ABELLA E O DIOS CHÚPITER 


L’abella, que ye mai d’a zera estió á fer sacrificio á os dioses, e ofrexió á Chúpiter a bresca. Quedó muito contento o dios Chúpiter d’iste sacrificio, e mandó que li s’atorgase cualsiquier grazia que ista demandase. Conoxendo l’abella que o dios Chúpiter le yera asabelo propizio, le fazió una suplica d’ista traza:

- Ó dios Chúpiter, suplico á ra tuya machestá, que que conzedas á ista tuya serbidora, ista grazia e merzé: que cualsiquiera que plegase t’as arnas ta furtar a bresca, e yo le fizase, que s’amorte á l’inte.

Chúpiter que amaba a os ombres, caducó con güen esmo sobre a grazia que l’abella pediba, e á ra fin lo resolbió d’ista traza:

-Prou ye tú fizes á o que furtase a bresca, agora yo adibo que si tú cuan fizases e dexases o fizón, que mueras tamién.

Pidamos á Dios o que nos conbenga, er sape o que nos ha de conzeder. Muitas begatas pedimos cosas, que estarban a nuestra enruena, si Dios las nos conzediese.


52 - A MAI E O FILLO CHENEBRIZERO

Una mai no castigaba á ro suyo fillo os furtos que feba de menudallas cuan yera nino, antis bien le desculpaba. Iste medró en malinidá, á o tiempo que medraba en edá. Un día furtó una manzana, l’en lebó á ra suya mai, e ista no le carrañó. Atro día furtó os libros d’un compañer en a escuela, corrió a amostrar-le ne á ra suya mai, a cuala en cuentas de castigar-le, le recullió con muito goyo. Cuan ya más mesache furtó en casa d’un bezino cosas de muito balor, ni por ixas a mai li reprendió. Beyendo que nenguno li corrixeba, cada día iba de mal en pior, e á ra fin salió un chenebrizero muito nombrato. En zagueras estió apresato por a chustizia, e condenato á estar aforcato como chenebrizero. Estando ya en a forca dizió á ra chustizia, que quereba beyer á ra suya mai por zaguera begata, e asinas que les suplicó que fuesen á buscar-la, e se fazió asinas como er pediba. Cuan er la beyó, le pidió que se’n amanase, que quereba dizirle una cosa en secreto, e refirmando a suya boca en a orella d’a mai, l’en talló con os diens. Dimpués, tornándose á ra chen, dizió:

-No tos marabillez, siñors, de que yo aiga tallato a orella d’a mia mai, pos era ye o taute d’o mal que agora enduro, si era me ese carrañato cuan yera nino, yo no me beyerba agora obligato a rematar a mia bida con una muerte tan infame.

Dende a nineza ha de enzetar os pais a crianza e educación d’os fillos, corrixiendo-lis as faltas por leus que sigan. Cuan ye tierna a bara la doblaras, cuan ixuta n’on podrás. Qui bien ama bien castiga. O burniego amor d’os pais tresbate á os fillos.


53 - L’OMBRE E O DIOS DE FUSTA

Un ombre teneba un dios que er mesmo s’eba fabricato. Pediba á ixe dios que le dase riquezas e fazienda; pero o dios de fusta se feba sordo á ras suyas demandas, e cada día l’ombre empobrezerba más. Zierto día carrañoso, l’ombre pilló á o dios por a garra e á palos, lo crebó. Á l’inte de crebar-le a capeza, surtió muito oro e plata d’era. Quedó sosprendito l’ombre, e dizió:

- Iste ye un dios fantástico, ¿poderba nunca creyer, ni esmachinar, que podeban más con er os palos que as suplicas?

O malo no aprobeita sino por fuerza. Árbol bi ha que solo á palos da ra fruita.


54 - A MONA E AS NUEZES

Una mona estando debacho d’una noguera, e abendo sentito que as nuezes yeran muito gustosas, se’n puyó ta l’arbol, e cullindo una nuez sin quitar-le a casca berda, la se quereba minchar. Alcontrando-la baladre la chitó abacho. Prebó atras, e trobandolas baladres igual como a primera, se encarrañó e dizió:

- Malditos sigan os que me dizioron que as nuezes yeran muito gustosas, ziertamén me han engañato, pos yo no he minchato nunca cualcosa tan baladre. E aborreció a noguera toda a suya bida.

Ten pazenzia que dica ra fin denguno no ye goyoso.


55 - AQUELÓO TRASFORMATO EN  CULLEBRA,

EN TORO E EN MONSTRO  MARINO 

Reconta ra chentilidá que Aquelóo baralló una begata con o fortal e balién Ercules, o suyo rival, pero quedó burniato. Ascape prenió a figura d’una cullebra, bacho á cuala tamién quedó burniato, dimpués prenió a figura d’un toro, con á que estió burniato por terzera begata; porque Ercules l’agarrapó por as astas, le chitó á tierra, le rrancó una d’eras; e conbirtindo-le en monstro marino l’arrulló to rio Toas.

No baralles con qui puede más que tú. Os chicoz fenezen, cuan quieren competir con os grans, e asinas no te las chuegues á os grans.

Traduzión de Fabián Castillo, Bombolón Retabillador

martes, 29 de julio de 2025

AS FALORDIAS DE ESOPO (41-45)


41 -  A PANIQUESA E L'OMBRE


Deseyando una paniquesa, cazata por un ombre, fuyir d’a muerte que le menazaba, le dizió: -Ruego-te que me desincuses, en ficazio de que escosco a tuya casa d’os xorigués que t’empreñan e fan a tana. Respulió l’ombre: -Si ixo lo feses por respeto á yo, lo t’agradexerba e te conzederba o perdón que demandas; pero tú amortas á os xorigués ta mincharlos-te, e ta replegar os espullos que abeban de rosigar ers, e asinas no quieras bender-me esquimens bazibos.

Isto lo han considerar ixos que solo obran por o suyo intres particular, e venden á os atros serbizios. No solo s’ha de alufrar a obra, sino a boluntá con qué se fa.


42 -  O FALCÓN E O REISEÑOR


Trobando-se un maitín o falcón en o niedo d’un reiseñor, le suplico ista abe, que no dañase á os suyos fillos. Respulió o falcón: -Faré o que me ruegas si cantases bien. O reiseñor, por medrana de perder á os fillos enzetó á cantar. Allora dizió o falcón: -Amigo, no cantés bien, e asinas pillando á un fillo d’o reiseñor, prenzipio-le á minchar. En ixe inte plegó un cazataire, e engalzó con una flocada á o falcón, que como yera espigüardato, ascape lo pilló.

No podemos bibir espigüardatos, pos uns con atros bibimos en contina guerra, e quí tienga enemigos no s’aduerma.


43 -  O PARDO E O CAZATAIRE


Un pardo bebiendo en una fuen, beyó en l’augua ra suya imachen repicar, e se deleitaba alufrándo-la, muito satisfeito d’a suya cuernamenta, pero no güaire d’as suyas patas, dizindo que yeran mal tallatas e masiato libianas. Tan y mientres se trobaba en ista consideración, sintió a boz d’un cazataire, que con os cans l’encorreba; e beyendo-le ya muito amán, se reconta que se balió d’a lixereza d’as suyas patas, e s’escapó d’entre os suyos enemigos. Dimpués, dentrando en una selva s’enreligó con os cuernos en unas coscolleras, e no podió dar un trango. Allora l’apercazó o cazataire, e beyendose o pardo pillato, mudó de parexer, e alabó o que dinantes eba menospreziato, e menosprezió o que antis eba alabato.

A begatas o que más cuaca daña. L’angruzioso piensa que os emplegos e dinnidáz son biens apreciables; si er sapase a qué mals nos espone a fachenda, mudarba sin dandalo de pensamiento.


44 -  AS LIEPRES E AS GRANOTAS


En zierta enchaquia as liepres, enrestitas por os cans, retalinioron, que ta no bibir en continos espantos más quereban morir. E asinas as pobrachas plegoron ta una basa t’arrullar-sen en era. Beyendo as granotas a ramada de liepres, que beniban enta do eras bi yeran con gran espanto e medrana blincoron todas ta l’augua. E beyendo isto as liebres, dizió una á ras atrás: --Chirmanas, no esesperemos, continemos a nuestra bida, pos atros bi ha tamién que han e enduran grans medranas e espantos como nusotras, e si bella contumanzia nos plega, suframos-la con pazenzia. Bibamos pos igual como toz.

O que no enzierta á lebar con pazenzia os suyos mals, chite una güellada á os allenos e aprenda á sofrir; pos debemos alufrar o mal que atros enduran. As contumanzias deben endurar-se con pazenzia.

45 -  AS MANS, OS PIEZ E A FONSERA


Os piez e as mans, imbidiosos, charroron con a fonsera, dizindo asinas: -Tú solo quitas probeito d’os nuestros esquimens, ta quí treballamos nusotros sino ta tú, ta un laminero que sin prener parti en os treballos, tú solo reculles o fruto. Asinas qué triga una d’as dos cosas, o prene un mestier d’o que te mantengas, u amorta-te de fambre. A fonsera, albandonata d’ista traza, estando sin bidolla muito tiempo, perdió a calor e s’arguelló. De isto se siguió, que toz os miembros enduroron o mesmo treballo e s’arguelloron tamién, e de resultas tot o cuerpo s’amortó.

Denguno ye prou ta si mesmo, os uns semos menester á os atros. A begatas a cayita de un ye a disgrazia de muitos.



Traduzión de Fabián Castillo, Bombolón Retabillador

domingo, 27 de julio de 2025

AS FALORDIAS DE ESOPO (36-40)

 

36 -  A RABOSA E A ZIGÜEÑA


Dizen que una rabosa conbidó en primeras á zenar á una zigüeña, e que le
ponió solo caldo en o suyo plato, d’o cualo no podió tastar ni zarrapita a zigüeña
fambrosa. Dimpués de bels días, a zigüeña pidió á ra rabosa que fuese á minchar
con era, e le presentó una redoma plena de gigote, en a cuala no podeba a rabosa
ficar a capeza, más a zigüeña, ficando o suyo luengo pipón, minchaba á plazer,
matando de fambre á ra suya combidata; e moflando-se d’era li dizió: --Amiga,
tú me faziés ayunar, e asinas yo te boso con a mesma moneda, pos una mofla con
atra mofla se bosa.

Toz deben lebar con pazenzia que se les trate igual como ers trataron á os atros. Si o chanzero estase moflato, sufralo con agrado, pos an las dan las prenen.



37 -  UNA MOSCA E UNA AZEMBLA


Una mosca s’acofló en un carro e carrañando á l’azembla que estiraba d’er, le dize: --¡ Ó cuan galbanosamén andas ¡, ¿no andarás más apriseta?. Cata no siga que te finque o cuello con o mío fizón. Respulió l’azembla: -- As tuyas parolas no me fan enrabiar. A quí yo enduro ye á iste que posato en a mía silla me rixe con o freno, e con a zurriaca te pueden amortar á tú, pos yo bien sapo cuan conbiene aturar, e cuan pretar o trango.


Se mofla ista falordia d’os que estando lambreños, chitan grans roncas, e cuan fabla o zereño han de callar

Son dinnas de risera ixas balloquiadas.




38 -  O CALBO E A MOSCA


Una mosca fizó á un calbo en a capeza que teneba esacubilata, e querendo amortar-la se dio un gran chapazo por pillar a mosca endina. Era arreguindo, e moflando-se d’er no aturaba de endizcar-lo. O cualo dizió: --Anque me fiera e me faiga mal á yo mesmo, fazilmén me reconzilio con yo; pero animalucho endino, me fará muito goyo amortar-te agün con mayor mal ta yo.


Ista falordia amuestra que denguno no ha de precurar-se enemigos, e que a inchuria brenca begatas se queda sin castigo. Á ra mofla impertinén se da o suyo merexito.



39 -  UNA GRALLA SOBERBIOSA E OS PABOS REYALS


Una gralla, rinchata de fachenda, replegó as plumas que l’eban cayito á un pabo reyal, e s’acotrazió con eras. Lugo, espernindo á os igüals, se puso d’alparzera en a fermosa manada d’os pabos. Os cualos, conoxendo que no yera d’a suya espezie, le quitoron por rabia as plumas furtatas, e le chitoron de si á piponazos. A gralla, beyendo-se tan mal parata, meyo morita e abergoñata, se’n amanó á os suyos, os cualos encarrañatos tamién, enduró graus contumanzias. Allora, una d’as grallas, á quí abeba espernato antis, le dizió: --Si te eses aconortato á bibir entre nusotras, e quiesto pasar con o que te dio a naturaleza, ni eses endurato ixa afrenta, ni agora tenerbas que penar iste fastio.


Consideren ista falordia os que no goyosos d’o suyo estato e grazia d’a naturaleza, se debantan e s’acotrazian con atoques artifizials, que muitas begatas causan enruena e infamia. Contenta-te con a tuya suerte.



40 -  A MOSCA E A FORNIGA


A mosca e a forniga pleitiaban sobre quí d’eras yera millor. E prenzipió primero a mosca á caducar, dizindo d’ista traza: --Tú no puedes emparellar-te con yo, por cuanto te lebo bentalla en todas as cosas, pos do quiera que aiga bella bidolla, yo la tasto, m’aposo asinas mesmo en a capeza d’o rey, e mincho en a suya mesa, beso á ras damas e mullers, dulzemén, cuan me peta, o que tú no puedes fer. Dizió a forniga: --Tu alabas a brenca de bergüeña que tiens, ¿ Por bentura te deseyan á tú ta bella cosa de ixo que dizes? A  ixos reis e mullers castas sin bergüeña beluna te plegas; pero yes fastiata por toz, e espachata a l’inte que bi plegas; tú bibes  solo que en l’estiu, e benindo ra fridor e as chelatas, ascape te da un amago u t’amortas. Mas yo en toz os tiempos me conserbo sanisma e bibo segura, pero á tú con un zurriagazo ventoso t’espachan e te chitan de si.


Quiere dizir ista falordia, que quí á si mesmo s’alaba e disprezia á os atros, ye aborrezito.

                    Traduzión de Fabián Castillo, Bombolón Retabillador

viernes, 25 de julio de 2025

AS FALORDIAS DE ESOPO (31-35)

 


31-  O PERDIGACHO E A LIAPRE


Una liapre esbategaba por demás ta desligar-se d’os ligallos en os que l’eba cazato un cazataire. –Amiga, le chilaba un perdigacho en tono de mofla, ¿qué has feito d’os tuyos piez, de cuala lixereza tanto badoquiabas?, ista ye a enchaquia de fer baler a belozidá d’a tuya corrida, aprobeita-la, bamos, escapa-te, trabiesa en cuatre blincos ista planura. D’ista traza s’esmelicaba, pero no güaire podió durar a suya dibersión; pos tan y mientres  s’arreguiba d’a disgrazia allena, un esparber la descubre, se lanza sobre era e la se leba en un eslambio.

Asinas no arriguen siempre os que zelebran as disgrazias d’os suyos semellans. Muitos arriguen güé, que maitín merexeran más compasión que l’oxeto d’a suya mofla.


32 -  O LUPO E O CORDERER


Un corderer e un lupo, cada un por o suyo lau, binioron á beber á un río. O lupo bebeba alto e o corderer más abacho, e güellando o lupo á o corder, li dizió: -- ¿Porqué me has enfoscato l’augua tan y mientres que yo bebeba?. Respulió o corder con pazenzia: --¿ cómo te podié yo enfoscar l’augua que corre de an tú bebiés enta do yo bebeba?. O lupo, no parando cuenta d’ixa berdá ni d’a razón, diziole: -- ¿Y por ixo me reniegas?, respulió o corder: --No te reniego yo. Mas o lupo, alufrando-lo con malos güellos, dizió: --Seis meses fa ya, que me renegó o tuyo pai. E respulió o corder: --Yo en ixe tiempo encara no yera naxito. Allora dizió ro lupo:--¿ Porqué me has tramullato o mío món pachentandolo-me?. O corder dizió: --Por zierto, encara no tiengo diens ta pachentar, e no t’he feito dengún mal. En zagueras o lupo le dizió:-- Anque no pueda refusar os tuyos argumentos, yo quiero abalar-te. E asinas, prenendo á o inozén corderer, le quitó a bida e lo se minchó.


Ista falordia senifica, que amán d’os malos e fulers no tienen lugar a berdá ni a razón; ni bale atra cosa con ers, sino a fuerza. Parelláns lupos se troban en cada puesto, os cualos por tiranía buscando enchaquias, beben a sangre e l’afaño d’os inozéns e pobres. Ni un siñal aprobeita a berdá e a razón con os malos e endinos.



33 -  A FORMIGA E A FERFETA


En l’ibierno a forniga quitaba á o sol o trigo que en l’estiu abeba replegato. A ferfeta, plegando ta era con fambre, demando-le que le dase un siñal d’aquer trigo. A ro cualo dizió a forniga: --Amiga, ¿qué faziés en l’estiu?. A ferfeta respulió: --No tenié tiempo ta recullir, porque andaba por os mons canturriando. A forniga arreguindo-se d’era, e dentrando o trigo en a suya casa, diziole:--Si cantés en l’estiu, danza agora en l’ibierno.


Debe l’ombre remedar á ra forniga. Isto ye, debe treballar á su tiempo, ta que no li manque de minchar en adebán; pos o galbán siempre ye menesteroso.


34 -  A CUERBETA E A GÜELLA


Una cuerbeta esqueferata e galbana, se’n puyó denzima d’una güella, fendo-le estorbo con o pipón. A güella li fabló d’ista traza: --Si empreñases e enoyases á o can cómo á yo, no poderbas endurar os suyos ladritos ni a colerina d’os suyos catirons. A cuerbeta respulió: --Yo me’n puyo t’as collatas, e dende allí lo rechiro tot, e como tiengo muitas añadas e esperenzia, enristo dende allí á os umildes e güens, e dixo en paz á os baliéns e endinos, e asinas bien sepo o qué foi.


O gabache albandona a onra, e prene ta si a seguranza.


35 -  O PABO E A GRUDA


O pabo combidó á ra gruda á zenar, e estió cuestión entre ers sobre as bertuz e prendas naturals de que yeran dotatos. Prenzipió o pabo á alabar as suyas plumas, dizindo que yeran muito politas, e ubrindo a suya coda le diziba: -- Cata que abanico tan rico; pero tú no tiens denguna disposizión que siga aimable. Allora respulió a gruda e dizió asinas: --Ye berdá, confieso que tú yes más polito, e que as tuyas plumas son más luziéns; pero tú no puedes bolar por os aires, e has de bibir á ra faz d’a tierra. Yo, anque no tiengo as plumas tan luziéns e más fermosas como as de tú, manimenos eras me debantan e puyan dica ras boiras, e dende allí contemplo as marabillas d’o mundo, e lo beigo tot bacho ros míos piez.


Nunca no menosprezies a denguno, ni alabes a tuya polideza, que ye un bien que no dura güaire.


                           Traduzión de Fabián Castillo, Bombolón Retabillador

miércoles, 23 de julio de 2025

AS FALORDIAS DE ESOPO (26-30)

 

26 – O LUPO E O CHOTO

Un lupo siguiba á un choto t’amortar-lo, o cualo se’n puyó ta una altera peña e allí s’aseguró.  O lupo se metió debacho d’a peña agüardando á que o choto bachase. A o cabo de tres días, os dos albandonorón o puesto. O choto allora, mobito por a sete, se’n fue ta un río, e alufrando a suya brempa en l’augua, dizió entre sí:  --Yo tiengo güenas patas, polita barba e grans cuernos e con todas istas perfeczións, ¿me fa fuyir un solo lupo?. De aquí enta debán yo le quiero asperar e resistir, e no pas fuyir d’er como dica agora. O lupo, que yera zaga o choto, ascuitaba plateramén tot o que er diziba, l’enristió, l’engalzó por a pata con os diens e li dizió:--¿Qué dizes, choto indinno?, ¿porqué chitas roncas?.  Beyendose o choto preso, dizio-le : --O siñor lupo, tened compasión de yo, yo bien conoxco a mía culpa, e asinas desincuse o mío atrebimiento. Pero o lupo, no fendo caso d’as suyas parolas, l’espiazó e minchó.


Con os fuertes e rigürosos no chites roncas, ni te prezies d’as tuyas fuerzas si no las tiens, porque tardi u lugo estarás nafrato.


            27 – O BERRACO, OS CORDERS E O LUPO

Un chicot berraco bibiba en una ramada de cochíns, o cualo rinchato de fachenda, porque no podeba mandar á o suyo gusto, andaba alredol d’a pardina chitando roncas, roñando e amostrando con rabia os suyos catiróns, pensando d’ista traza espantar-los á toz. E beyendo que no feban dengún caso d’er, enoyato dizió asinas: --¿ Qué m’aprobeita estar aquí, pos anque yo mande, denguno no m’obedexe, e anque m’encarrañe, denguno fuye de yo. E determinó alpartar-se d’allí, e mudar d’adreza. Se’n fue por a montaña e binió á aturar á una ramada de corders. Allí prenzipió á roñar atra begata, e amostrar os suyos catiróns. Beyendo isto os corders prenzipioron á fuyir,  xorrontatos e amedrentitos. O berraco dizió allora: --Aquí me conbiene abitar, pos soi temito e respetato. Al cabo de bels días binió por allí un lupo, e en beyer-lo os corders s’escaporon entre unas peñas. Pero o berraco, pensando que os corders l’esfenderban no querió fuyir, e asinas l’engalzó o lupo fambroso, e lo se lebó con er. Pasó por casualidá o lupo amán d’a ramada de cochíns d’an s’abeba escapau dito berraco, o cualo, conoxiendo-los daba grans bozes e les pediba aduya. Conoxiendo-lo os cochíns se debantoron toz á l’inte e enristioron á o lupo e pudioron librar á o suyo compañer d’o periglo de muerte en que se trobaba. Allora, o berraco, beyendo-se libre en meyo de toz, pleno d’ixagrín e de bergüeña, dizió: -Agora conoxco por berdader o proberbio que dize:


Que en as fortunas e rebesadas, siempre ye güeno estar amán d’amigos e pariens; pos ye zierto que si no ese salito d’entre os mios, no ese yo endurato istos mals.


28 -  A MOSCA

Una mosca que pasaba por muito fartera, dentro en una cozina, e ta satisfer completamén á suya fambre e sete, se zabucó drento d’una olla, an zorrupó e minchó con tanta angluzia, que á ra fin esclató.

Tamién no mancan ombres, que se fican en os plazers, e os plazers rematan con ers.


29 -  O LIÓN E A RABOSA

O lión aparentaba que estaba malaudo, con ista engañufla feba benir dica er á toz os animals. Cuan los teneba en a suya espelunga, los amortaba á mida que i plegaban. Plegó tamién a rabosa, e dende difuera charraba con o lión, dizindo que sentiba muito a suya malautia. O lión, beyendo que a rabosa no dentraba e li charraba de puertas ta difuera, li dizió: --¿Porqué no dentras amiga?. Sapes porqué- dizió a rabosa- porque beigo aquí as pateyatas d’os que dentran e no beigo as d’os que salen.


En tot o que bas á fer, si no beyes güen aparello, muda lugo de consello. O discreto carmena en capeza allena.


30 -  O TABONER E O SUYO FILLO

Un labrador encorreba á un taboner con a fin d’amortar-lo. Iste que como toz os d’a suya mena yera ziego, no podeba güaire  enfilar os suyos trangos t’o forato an bibiban. --Pai de yo, dizióle o suyo fillo, ye imposible que tos salbez si no bi ha quí tos acompañe, seguir-me, pillar-me d’o mío brazo que tos enfilaré ta casa. –Ay, fillo mío, respulió o pobracho animal, ¿ Como podrás estar-me güena guía, si no beyes tú más claro que no yo?.


Muitos son ziegos en a casa propia que quieren beyer plateramén en l’allena, e que quieren fer-se importán ofrexendo servicios que no pueden reyalizar.


                           Traduzión de Fabián Castillo, Bombolón Retabillador

sábado, 19 de julio de 2025

AS FALORDIAS DE ESOPO (21-25)

 21 – O LUPO, A MULLER Y O FILLO

Un lupo fambroso buscaba de minchar ta er, ta ra lupa e ta os suyos fillos. Con muito tiento e silenzio se’n amanó ta una casa de mon, con l’asperanza d’apercazar por asti bella cosa. Tasamén plegó o lupo, sintió que una mai diziba á ro suyo fillo que ploraba: --Si no callas te chitaré á o lupo rabioso, ta que te minche. Creyendo o lupo istas parolas, pasó toda ra nuei agüardando que a mai li diese o fillo, seguntes l’en abeba prometito. Mas o fillo, dimpués que ploró muito, de canso, s’adormió, por o cualo perdió toda l’asperanza o lupo, e se’n tornó t’a suya cadolla. Lugo que a lupa beyó que tornaba o lupo con a mesma fambre, dizió-le: --¿ Qué t’ha suzedito, cómo no trayes bella cosa, pos te beigo benir con a boca ubierta e güllibaxo? Respulió o lupo:  --No te marabilles d’isto, pos m’ha engatuzau una muller toda ra nuei prometiendo-me que me darba o suyo fillo porque ploraba, e á ra fin no lo m’ha dato, e m’ha feito perder o tiempo.

Todas as cosas d’o mundo muito bariables puen estar; pero más en está ra muller. Quí a mullers da crédito cuasi perén queda moflato.


            22 – A GRANOTA MEDICA E A RABOSA

Salió una granota d’as suyas basas an bibiba, e se’n fue entre os demás animals dizindo-lis que yera muito adreta en a merezina, e que les curarba toda mena de malotias. Toz dioron credito á ra fachenda e bana esplicatiba d’a granota. Beyendo isto a rabosa dizió-lis: ¡O que barrenadura ye a buestra¡, me marabillo muito de busotros, ¿cómo podez pensar que a granota puede curar a más chicota malotia?, si era estase medica como pensaz e t’os dize, estando idrópica, e tan cargada de mals como está, ¿no s’aberba curato á era mesma en primeras?. No dez credito á ras suyas engañuflas, e menos á quí s’alaba á si mesma. A granota abergoñata s’eslampó ascape, e se’n tornó t’as suyas basas.

No salgas difuera de tú; an quiera que andubieras, que t’alcuerdes de quí yes. No te prezies de saper o que no sapes.   


23 -  A TORTUGA E L'ALICA


Zierto día a tortuga s’encarrañó de andar siempre por a tierra, e se reclamó á l’alica que la debantase en l’aire o más altero que estase posible. L’alica, ta darle gusto la pilló con as suyas unglas, e la puyó más alto que as boiras. A tortuga beyendo-se tan puyada, dizió: -- ¡Mi reina, cuanta imbidia me tienen agora todas as bestias que m’alufran en tanta altaria por denzima de toz.! No podendo l’alica endurar más a fachenda d’a tortuga, la desamparó, e cayendo dende l’alto denzima d’unas peñas se crebó en muitos piazos, e d’ista traza bosó o suyo argüello.


Si a fortuna te puya masiato, para cuenta que no sigan dandalosas as fins, e ra cayita poderba estar mortal.


24 -  O CAMELLO E CHÚPITER


O camello, beyendo á os toros con cuernos, no estaba ni brenca goyoso de sí, e se’n fue á presentar a suya quexa á Chúpiter d’ista traza: --Ye cualcosa bergoñosa que una gran bestia como yo, no tienga armas ni esfensa beluna; pos os toros tienen cuernos, os cochins diens, os arizos punchas, os mixins unglas, e asinas á proporción toz os animals tienen con qué esfender-se. Por tanto, te imploro que me des cuernos igual como os d’os toros, ta esfender-me d’os míos enemigos. Allora Chúpiter encarrañato le dizió: --Porque no yes acontentato con o que te dio a naturaleza, pa que aprendas, te quito as orellas. E l’en rancó.


O que angluzia ro alleno, merexe que le quiten o suyo. Aconorta-te con o que a naturaleza te dio.


25 -  O SOMERO ESFRAZATO DE LIÓN


Una begata un somero se bistió con a pelleta d’un lión que s’alcontró en o camín, e se’n fue t’o mon. Creyendo que yera un lión todas as bestias xorrontatas fuyiban d’er; de traza que l’espanto yera cheneral en ixa comarca. Diziba o somero entre si: --O que güen trache he prenito. Toz me respetan e fuyen de yo. L’ombre que li abeba tresbatito, e iba en rechira d’er, beyendo-le dende luen no li conoxeba e tamién le daba zera; pero como a pelleta d’o lión no abastaba á cubilar as suyas luengas orellas, conoxió que yera o somero que buscaba, e allora á palos le quitó ra pelleta, e le crebó as costiellas.


Por más que se bista a mona de seda, mona se queda. Sigas onesto en o tuyo bestir, biste siempre en o grau d’o tuyo oficio e d’o tuyo estato.


Traduzión de Fabián Castillo, Bombolón Retabillador