Mostrando entradas con la etiqueta CREYAZIÓN. Mostrar todas las entradas
Mostrando entradas con la etiqueta CREYAZIÓN. Mostrar todas las entradas

miércoles, 5 de agosto de 2026

REMERANZA DE BELS BAGAMUNDOS

POEMA 15 DE BASEMIAS D’UN CAMPASOLO

REMERANZA DE BELS BAGAMUNDOS

He bisto bels pobres que dondían con a suya soledá por os camíns.

Ers conoxen bien os mons, as endrezeras, os alcorzes.

Ers conoxen millor que no denguno á ras chens d’istos lugars,

Conoxen bien as bordas e os biellos casals do acubilar-sen.

 

Sapen en qué casa mincharán u lis darán bella cosa,

E sapen do lis esfuriarán á peñazos en beyer-lis.

Sapen qué pastor lis dará de beber d’a suya bota

E cuálo lis acaniziará os cans ta fer-lis eslampar.

 

Nunca no beyé maldá en os suyos güellos cansos,

Me clamó ficanzia á suya serena güellada perdita,

L’adempribio d’o suyo, ta yo, tristo destín,

A prefunda conoxenzia d’os misterios e d’a vida.

 

¿Será talmén que en a suya trista soledá,

En o suyo chirmanamiento cutiano con a naturaleza,

Dimpués de tantas nueis de charrar solencos con as estrelas,

Bi abrán consiguito replecar a grandaria de Dios

U mesmo replegar d’Er bella siñal?

 

                                                Fabián Castillo Seas

                                                Bombolón retabillaire


domingo, 26 de julio de 2026

Raúl, chirmano fuego


Amanexe o diya 25 de chulio, sabado, m’asiento deban d’iste traste, ubro a finestra… no corre gota d’aire, falaguera, o zillo marca l’orizon… con ista ambiesta no paro de prexinar en os fuegos que bi ha por os mons, que ye d’a chen, que ye d’os bichos, que ye d’os arbols d’as simiens…

Ta acotolar istos fuegos son asaber-lo de importans os BOMBERS FORESTALS! Nusatros en Bomboloniar no podemos dexar de prexinar en Raúl Vicente, BRIF de Daroca, BOMBOLON BOMBERO. En a nuestra zaguera trobada en primeras d’año, mos amostró o suyo treballo, os esferens tipos de fuegos, trazas de prebenzión, tota una clase machistral arredol da suya bida dedicata a esfender os nuestros mons. Aprobeitando ista enchaquia mos presentó o suyo libro HERMANO FUEGO, ED. Pepitas de calalbaza, 2022, an mos amuestra a suya fayena de totas as trazas que seiga menester. Muito consellable, e ta feros denteras tos amuestro un capitol d’o libro:

CHISTAU 

“Cuan arribas ta la val de Chistau i hai una cosa que la fa diferén a cualquier atra val. Ascape,  cuan pasas del Cabo Lugá de San Chuan y puyas entalto, paras cuenta que yes en un puesto  diferén. Sin baixar-te de l’auto, seguntes vas fendo marradas per la montaña, empezipellas a  apercazar detalles que te percuten. Las pletas en buen estau, el ganau reculliu, las tasca firme  radida. Alufras es pallers y las bordas y veyes que son todas bien cudiadas. En el canto de la pista,  un auto aparcau. Y una mica más entallá veyes el paisano fendo las suyas fayenas. Bela vez ye  viello, pero atrás puede estar choven. Igual tiene. EL campo aquí no ye nomás cosa de güelos. Y  continas puyando camín t’adebán y te miras nuevos detalles. Un fréixel bien escamalau, la  marguin d’una zinca que l’han pretau fuego ta escoscar-la de barzas, el fiemo presto ta esapardir lo per el prau, bel faixo de leña d’un albar que s’eba caito per quemesió que motivo. Y asinas tot.  De tal traza que cuan plegas ta es praus d’alto el tiens prou claro. Ye alavez cuan te miras fito-fito  t’l zaguer cantal. Y tornas a parar cuenta como no’n i hai garra muro de piedra ixeca u bancal  esboldregau. Que la piedra que tira una uella u una vaca de camín ye metida en el suyo puesto.  Como qui tiene ateserada la suya mesa e troballo en el suyo estudiet. Es papels pendiens aquí,  las fichas asti, l’ordenador en este costau y es bolis y rotuladors toz chuntos en el suyo pote. Pos  lo mesmo veyes cuan puyas ta ixa montaña. Una deleria per mantener cada cosa en el suyo  puesto con argüello. Perque ixo ye atra coseta que sientes, l’argüello d’estar de la val, de vivir en  la val. Ye dezaga a dignitat de cusirar el patrimonio d’es tuyos anzestros. De fer las cosas con el  mesmo cudiau que las feba antes el pai tuyo, y d’antes mas el tuyo paye. Sentir-te dino de la  erenzia, dino y argüelloso de casa tuya. 

En San Chuan, el ganau, las vacas, se mantienen como d’antes más. La chen choven ha  quiesto estar vaquera, de pastors en i hai menos, pero mesmo belún que no lo ha feto, matiene  una o dos uzenas de uellas ta no abandonar de tot las zincas y que no i pleguen as barzas. Perque  lo que no se cusira se remata de perder-se. Ixo el saben bien toz. Perque l’han visto en atros  puestos y lugars sin ir-se-ne guaire leixos. 

Per ixo también, han sabiu soluzionar las suyas diferenzias personals y han sabiu troballar  de conchunta. Con las uellas, per eixemplo. No compiten. No carrañan per viyer quí saca antes  las uellas u las vacas ta es mons comunals. Prefieren achuntar todas las uellas en una mesma  ramada y levar-las totas chuntas que corran la montaña con el mesmo pastor. Chuntos son más  fuertes. Anque en atras cosas cada un mueva lo suyo, que ta ixo son montañeses. Pero i hai cosas  que ye millor toz chuntos.

Vivir… En la suya val. No sin dificutaz, pero se’n van valendo. El suyo camín se’l van fendo  ellos. Como siempre han feto. Sin soluzions maxicas y asbela dinitat.”  


Tot o que se siente istos diyas y ya fa tiempo por as telebisions mos lo cuenta Raul en  iste gran libro. Bombers forestals de perén prezisos, de perén gota baloraus, de perén fortals,  cudiar-los ye o ye menester. Dende Bomboloniar seiga iste chicorron refirme. 

MILENTAS GRAZIAS RAUL POR O TUYO TREBALLO E POR O TUYO REFIRME TA RA 

NUESTRA TROBADA

Introduzión de Bombolona Panzarguala

Capítol de Hermano Fuego, de Raúl Vicente

sábado, 20 de junio de 2026

IXE RADITO 0’12 PER ZIENTO QUE PARIX TAN PERIGLOSO



De seguras que a muitos lis sosprendrá saper que en a muito xacobina Franzia, bi ha bellas escuelas clamatas inmersibas, an os escolanos pueden estudiar en a luenga “rechional”, e no pas en franzés; un feito poco conoxito mesmo en Franzia. Cuasi toz es territorios con luenga propia minorizata, -anque parix que as luengas d’oíl son difuera d’ista posibilidá- cuentan con istas escuelas. Charramos d’o País Basco franzés, d’Ozitania, de Bretaña, d’a Cataluña Nord, d’Alsazia e de Corzega; bi faltarba, entre atras, a Flandes franzesa, cosa que resulta estrania perque ta aquers que només beyen en as luengas una custión d’utilidá, o flameco chunto a o neerlandés suma muitos millions d’abitans. Istas escuelas estioron introduzitas a finals d’os 70, difuera d’Alsazia que lo estió en 1990 e de Corzega que se i ha incorporato muito rezienmén.

Sin dembargo, as buenas notizias rematan astí. A suma de toz es escolanos que asisten a istas escuelas ye tasamén 15.000 zagals, cuan o conchunto de toz os escolanos franzeses en fa 12 millons, isto ye, representan un radito 0’12 per ziento, parix estar que un perigloso 0’12 per ziento. Antiparti, a mayoría d’istos alumnos lo son d’a primera etapa escolar, reduzindo-se muito ro suyo lumero dimpués de primaria, pos nomás que en son 1.000 en a zaguera etapa, “terminale”. Cal parar cuenta que a poblazión total d’os territorios franzeses an se troban istas escuelas inmersibas representa bel 40% d’os cuasi 70 millons de franzeses que bi ha.

Si lo contiparamos con Aragón e a presenzia de l’aragonés en as esferens etapas escolars, istos datos mos pueden produzir bella embidia, ya que sapemos que l’aragonés estió ufrito de primeras en autibidaz estraescolars, ye dizir, una u dos oras a ra semana e grazias, e dimpués como optatiba tamién per bellas oretas. Muito luen de cualquisier cosa que siga immersiba u bilingüe.

Pos bien, resulta que, a tamas d’ixe radito perzentache, bi ha creticas en Franzia ta istas suposatas periglosas escuelas, perque, seguntes alegan, pueden crebar o prenzipio de que a luenga d’a Republica Franzesa ye o franzés e prou, poderban dificultar l’aprendizache d’o franzés ta cursos posteriors e, ta forro de bota, parix que dezaga d’eras bi ha mobimientos nazionalistas u sezesionistas, chuzgatos toz ers como periglosos, parix estar per se, e se bincla agora, per exemplo, a esistenzia d’istas escuelas con l’autual reclamazión d’Alsazia d’aber un estatuto propio, o que resulta paraxodico ya que Alsazia tien un pasato més chermanico que franzés.

Istas opinions no son intranszedens, pos a lechislazión franzesa an tienen o suyo refirme istas escuelas ye, como dizen en franzés, “fragilisé” churidicamén ya que l’articlo 2º d’a Constituzión franzesa diz escuetamén: ‘A luenga d’a Republica franzesa ye o franzés’ e no charra d’atra luengas; asinas que cualsiquier cosa poderba comprometer o suyo esbenidero como, por exemplo, lo ye o recurso presentato en Corzega cuentra o establimiento d’istas escuelas inmersibas, que en isto, os corsos ban a ra zaga, como emos dito.

Sobre istas creticas cal estar muito esplatero. Ye rediculo pensar que un 0’12 per ziento d’a escolanalla pueda suposar garra “periglo” ta o franzés, cuan, antimás, toz sapemos que ixe 0’12 por ziento d’escolanos rematará sapendo millor o franzés que a luenga en a que estudian, per a senzilla razón de que a luenga imperán tien muitos recursos ta que toz pleguen a un dominio suyo muito gran, quiesto u no quiesto.

Presonalmén, puedo dizir que gran parti de catrinalla d’a mía familia ha estudiato en catalán u en franzés, tota ra suya escolaridá e o suyo dominio d’o castellán ye, como menino, igual a ixas luengas cuaternatas, perque a presenzia d’o castellán ye omnipresén, pos o mesmo podremos dizir con o franzés en Franzia, digo yo.

Istas escuelas inmersibas son o zaguer refuchio d’unas luengas menazatas; puestar que dende una ambiesta estrictamén churidica talmén poderba considerar-se a introduzión de bella asinatura en a luenga de Molière, que en poca cosa afeutarba a o suyo carauter inmersibo, pero que sí que aduyarba a callar muitas bocas; encara que en pagas d’ixo, calerba, creigo yo, que a o menos bella asinatura s’amostrase en a luenga local e menazata en toz os colechios do se charre u se charraba fa poco e tamién que s’ensiñe a luenga minorizata en as escuelas d’a suya rechión istorica, qué menos!

Como he dito, un atra cretica que se’n fa ye a sospita de que dezaga d’istas escuelas bi aiga collas nazionalistas e las beyen como un chermen u chito ta mobimientos nazionalistas, e mesmo independentistas. Manimenos, yo perén he creyito que a luenga aberba d’estar una materia transbersal a totas as ideolochías, sigan de dreitas u de cuchas, sigan nazionalistas u no, como lo ye en Aragón l’arte mudéjar, a xota, o ternasco u os nuestros zineastas, pero con muita més razón; e, por tanto, pienso que ye fázil trobar una soluzión: bi’n aberba prou que toz es partitos esfienden a luenga d’os suyos abanpasatos, nomás ye custión de boluntá, d’amar a tuya tierra sin esclusions, porque es ideyals d’a República Franzesa, “liberté”, “fraternité”, “egalité” no pueden estar oposatos, de garra traza, a ra superbibenzia d’as luengas minorizatas, no en o preto d’o sieglo XXI.

Asinas, que ta ir rematando, ye zierto que, per un costato, en Aragón nos poderban fer bien contentos si tenésenos bella escuela inmersiba como ixas franzesas, -e agora més, con més urchenzia, que en os zaguers años o lumero d’alumnos que estudian aragonés en as escuelas ha baxato de bel mil a bels zientos-, pero per atro costato, que no se’n faigan en Franzia con ixe tasamén 0’12 per ziento que a beluns lis parix tan perigloso, ixe 0’12% ye a dignidá, “la dignité”, d’unas luengas milenarias que no reblan e se resisten a estar acotolatas.
      Luis Gayán

viernes, 19 de junio de 2026

POEMA NUMERO 16 DE BASEMIAS D’UN CAMPASOLO

 IXOS  SERS  FANTESIOSOS 

Ubríbanos os güellos enta politos zielos,

Baxo berdas selbas de cachigos prenébanos a fresca,

De claros manantíos bebébanos l’augua,

Chugar yera o nuestro quefer cutián,

E chugando aprendébanos á querer á ra naturaleza e á ra bida.

 

Dende chicoz crexébanos chunto á os animals,

Os biellos lolos nos amostroron a suya esistenzia,

E bibíbanos en un mundo d’estranios sers,

Con os que febas amistanza si tú lis ne dabas,

E por os que plorábanos por o suyo, a ormino traxico destín.

 

Deban nusotros s’ubriban mundos fantesiosos,

Capables de creyar falordias embelecatas

En o nuestro esistir de ninos inozéns :

E asina remero os lacuarcos de luengas greñas,

Que por a nuei se ficaban en as cambras

E abezaban en os peitos de mais que criaban,

E que espiguardatas en o leito sondormiban.

Os berdencos langartos de dos codas,

Que en o calibo escribiban o lumero d’a suerte.

Grallas que con nusotros conbibiban,

E aprendeban á charrar millor que as cacatugas.

Mixins que adormiban amán d’o fogaril,

E campaban toda ra nuei en broxas combertitos.

Moriziegos de tremoloso bolito

Que sosmesos á ras flamas renegaban.

Güitres que, con o suyo pando bolar sobre as casas,

Nunziaban en silenzio bella muerte…

 

Ubríbanos os güellos enta politos zielos,

Chunto á os arrigachuelos ascuitábanos falordias.

 

                                              Fabián Castillo, bombolón retabillador

miércoles, 8 de abril de 2026

POEMA 13 DE BASEMIAS D’UN CAMPASOLO

A  BEGATAS  ME  BORDÍA  UNA  GUAMBRA

 

Güé he plorato en ubrir os güellos,

E no sepo cuan aturará iste manantío de dolor.

Puede estar que se pasen días sin aconorto denguno

Pos o mío corazón á ormino amenista esbanzar-se.

 

Pensar en l’ombre dandaloso mirando-se a bida,

Galapatoniando sin d’equilibrio como un brozoso zapo,

Lurdamén andando por eslabadas leneras,

Buscando con delera bel anclache an amparar-se

En iste gran naufraxio que ye a suya esistenzia.

 

En istos días goso refuxiar-me en alteras tucas,

An ascuito remors cayendo sobre yo.

Rechiro a total manca de ditaladas umanas

E o silenzio granizo que cutio-cutio nos embadexe.

 

Igual como rabosa que fuye yo esnabeso ros mons,

No cato entazaga e no conoxco camins que m’enfilen,

Escobar-los toz deberba fer l’ombre tresbatito,

E como si tornase á naxer, escomenzipiar de nuebas.

 

Altera ye l’ambiesta que dende aquí columbro,

Altero ye o goyo que o esprito barafundioso rexenera.

Mas zereña a naturaleza s’amostra ta yo,

Zielo e tierra ubren grans branquils á o mío tristo corazón.

 

 

Fabian Castillo, bombolón retabillador.                                                

sábado, 14 de febrero de 2026

Asinas de puesto que tenesenos en o Zielo…


O lugar yera chico e a casa gran e estartalata. Feba muito frío e a familia yera pobra. A lola yera muito biella e perén acotraziata con sayas nieras e debaixo inaguas, calzas e apargatas d'esparto; en l’alto lebaba o que a yo, nina, me pareixeban milenta capas: forrada igual como una zebolla, con chambretas de zelpa, con manga, sin... En beluna levaba pillato, agarrapizato, o escapulario. Se i meteba tamién un achustador denzima d’a chambreta e o pañuelico; en ibierno, o mantón. E más que más, a faldriquera, d’an brotaban machicamén, u ixo me pareixeba a yo, lamins, e an levaba o que era clamaba “cachucho”, con bella perreta alzata.

A o escaso sol d'o meyodía d'os beranos a tía Zília la painaba: le desfeba o moño e quedaba suelta una luenga tufa de cabello amarillenco que a suya filla s'afanaba en arrular conzentricamén dimpués d'estirazar-lo con bellas pasatas d'a liendrera ( “no me´n des ixos estrepuñones”...) A ra fin le meteba una zinta, una beta niera, y le’n deziba : “ ya está, mai”

A lola nomás teneba dos diéns e amás no le consonaban… Ta zenar, en o tazón con bullones, flotaban as almondigas. “¿Atra begata almondigas? “¿Atra begata te’n bas ta ra ilesia? Pero se’n trayerá bel santo?”

(...)

“Zilia, ¿ qué años teneba yo en a guerra?”

Yera ra cambra una sala con dos leitos altizos, de colchón de lana “sin fer” (incomodo ta “as ninas de ziudá”), dos en cada leito: a lola con a tía, yo con a mía chirmana.

“Mai, creigo que 40 y escai...”

E yo, nina de 10 u 11 años, remero que feban a parola aspazié, sentiba que charraban de maquinas de cusir carriatas t’alto e t’abaixo, d'un puesto ent’atro uscando refuchio, con a cachimalla, as mullers e as notizias d'o frén ( ¡de tantos frens en l'alma!) que trayeban, u no, aires d'asperanza… 

E cuando as ninas mos roñábanos por dormir pretas en ixos leitos an t'afunibas e no podebas ni rebullir-te, con o capezal e os piez de metal, o Sagrau Corazón e l'Ánchel d'a Guarda en imachens pinchatas en a paré (debuxos ideyalizatos de santos e ninos farchatos igual como Marcelino pan y vino), con a pera, cosirato interruptor d'a infanzia, a mía lola cutio deziba: “asinas de puesto que tenesenos en o Zielo” . E yo pensaba en a color biba e rotilante d'os santos e as birchens d’as estampas.
Bombolona De Propio

viernes, 13 de febrero de 2026

PASTILLO U EMPANADICO¡¡¡¡ ¿ISTA YE A CUSTIÓN?


En istas embueltas d’a rematadura i empezadura d’o cabodanyo ye muito tradizional en tot l’Alto Aragón minchar en unos puestos “Pastillos” en otros puestos “Empanadicos”. Un postre que ye de tot os aragoneses, ¿qui no mincha pastillo-empanadico a istas puendas.

En cada casa lo fan d’a suya traza, con pansas sin de pansas, con almendras, sin d’almendras, con matafalúa, sin de matafalúa, con pinyons, sin de pinyons, con farina de más u menos empenta, con a masa fina, u con a masa rezia, muito u poco zucre, muita o poca zeite…

O que ye platero ye que, seigan d’an seigan, leban cabraza¡¡. Crabaza que dende ya muitas añadas, os aragoneses meten en os suyos ortals, que son plens de cabrazeras. Cal meter en a tierra a simien en o güeno d’a primabera. Cal cudiar-las ta en zagueras d’o estíu, ratabillar-las ta que seigan prestas, e alzando-las cuasi tot l’anyo, dica en os fredos d’o ibierno.

Si charras por istos puestos, los claman pastillos, dica ra buega de l’Alcanadre… De l’Alcanadre enta tierra Uesca os pastillos se tornan empanadicos… pero no mas cambea o nombre. Güenos … igual de güenos¡¡¡ a esenzia ye a mesma, a cabraza. Combiben os dos sin que dengún riña u s’encarrañe con l’otro porque ha meso más u menos zucre u mas u menos matafalúa.


E plegando ta iste inte, me da por prexinar en as barallas que bi se fan en o mundo de l’aragonés arredol d’emplegar una grafia u l’atra. O millor serba que dengún demoniza-se a dengún por emplegar a que más li pete.

L’aragonés ye una luenga que ye en as tres piedretas, e como continemos asinas rematará por amortar-se. O que cal ye que se charre, que se leiga, en a grafía que seiga, que se cante, que s’esparda por o mundo, ta que o mundo s’apercaze que en Aragón bi ha una luenga que ye nuestra e que cal cudiar-la. ¿YE MILLOR CARRAÑAR, ENZURIZAR-SE UNOS CON ATROS ANTIS QUE MIRAR DE QUE SE CHARRE U QUE S’ESCRIBA D’A TRAZA QUE SEIGA?. Con isto ro unico que semos consiguindo ye que s’esboldregue de tot, que se tresbatan as oportunidaz de leyer-lo, de charrar-lo, de sentir-lo, d’esparder-lo…

Calerba luitar por as dos grafías por igual, e cuan calga amostralo, que cadagún l’amuestre con a grafía que tienga más platera u senzillamén que li cuaque más, e no por ixo ser unos más que os atros. Cal dixar treballar en pro de l’aragonés de totas trazas que bi aiga. No meter a trabeta a qui treballa con una u con atra grafiía.

Si os que nos estimamos l’aragonés no mos rispetamos, como cal, entre nusatros por custión d’a grafía, menos encara mos rispetarán os de difuera.

L’aragonés mos amenista a toz fendo por él o que seiga menester, que semos poquez… Cal treballar por l’aragonés… que no más mos tiene a nusatros ¡¡¡E COMO OS PASTILLOS U EMPANADICOS, YE DE TOZ OS ARAGONESES!!!. No baiga á estar que os arbols no mos dexen beyer a selba…

¿EN BERAS A CUSTIÓN MÁS IMPORTÁN TA L’ARAGONÉS YE UNA U OTRA GRAFÍA?. IN PRINTIPIO ERAT VERBUM…
Bombolona Panzarguala

domingo, 1 de febrero de 2026

EN A NUEI ALUFRO UN GRAN TEYATRO

 

Me cuacarba bolar igual como as alicas,

Ta tener asinas ixe zielo azulenco ta yo solo.

Tamién quererba nadar como ros pexes,

E tener ta yo as más prefundas gorgas e galachos.


Alufro en a nuei a luna plena con güellos de bobón,

Chirmán soi d’o claberet que a ormino me clama,

E solo deseyo bolar en a escura nuei dica er,

Pos conoxco as guambras encara millor que a casa mía.

 

Con o lusco, o chigán parpiello d’o mundo

Amonico se zarra, igual como un telón de teyatro,

E tot ixo que pasa en a nuei ye o mesmo que un suenio:

A nuei ye o estato natural, pos estié antis que a luz.

A nuei ye más serena, sin a enluzernadera luz solar

Os nuestros güellos alufran o corazón más prefundamén,

E s’ubren as finestras d’os nuestros sentimientos,

E l’eterno abracar-se amoroso d’ombres e mullers

S’amuestra más plateramén entre istas oras.

Escuras oras an as almas solencas eras mesmas s’alufran

E barallan con as suyas basemias firiens,

Dica trobar en funda soledá a dulza paz de l’esprito.


No quiero albandonar o gran suenio d’a nuei,

Por ixo, en ubrir-se de maitín o gran parpiello

E enzetar una begata más atra eszena de teyatro,

Yo me’n boi buscando fuens por as arriadas,

Badinas d’auguas frescas an entregar o cuerpo espullato,

E zarrando os míos parpiellos igual como un chicot telón,

Quedar-me goyosamén soniando ta cutio entre as guambras.

 

POEMA 6 DE BASEMIAS D’UN CAMPASOLO          

Fabián Castillo          

martes, 27 de enero de 2026

Akelarre ta esfuriar os mals de l'aragonés

Bobóns, cholibetas, gripias e bruxetas.
Yo te clamo, Bien u Mal
ta esfuriar iste penar.
Patetas se'n torna t'as casas,
as tres pedretas cremando-sen en as brasas.
Burreros, sargandanas e biellas mal farchadas.
Suco d'uga, o mal en a muga.
Una parabra que siga replecata.
No más con ixo no estará bergoñata.
Zapos, chotos e nieros moriziegos.
Prenzipia a ulorase lo que soi dizindo.
Que s'esboldregue iste Mullón,
si l'aragonés ye amortato.
Puestar que no aliente guaire,
puestar que siga amagato,
puestar que siga en a pocha de bel San Nicostrato.

Furo zierzo, zereña tierra,
l'aragonés ye a fruita d'una biella parraleta.
Niara, berda, roya u amariella.
De tu ye o garganchón,
no ebas parato cuenta?
Tastaz iste brebache,
no más t'aprendizache.
Iste torno ye l'asperanza.
Torno que torna parabras
enta artos e dallas.
Torno de buro, torno de fumo,
broza, bereno, siente l'urmo.
Traye a rasmia, abienta ras uembras,
fiquemos a forca an lis fa mal.
Fiero mixín e puerca esparteña,
no quieras estar tu l'animal.
Charra! Charra! Anque siga con O Diaple!
L'aragonés amenista chen en iste luengo biache.
Que blinque, que s'esmelique,
que no ature, que lo ame.
Chera de suenios e lunas rusiens,
á poco se malmete iste alfaya balién.
A cullita ye presta, presta ta minchar.
Mincharemos por a boca
que en aragonés mos fa fablar.
D’aquí una goteta en sobra
e la emos de forachitar.
Ye a glarima d'una luenga
que, profes, rebiscolará.

Bombolón Borinero        


miércoles, 24 de diciembre de 2025

lunes, 22 de diciembre de 2025

ANGRUZIOSO D’ESTAR TODAS AS COSAS

 

Me cuacarba biachar por o mío corazón, d’ascuitar-li

Mientres escosco una fanega d’almendras, pensar e repensar

A nuestra condizión d’umans, o nuestro destín esconoxito.

Iste esmolaticheras que m’alcuentro entre as almendras:

¿Parará cuenta d’a suya enreble esistenzia?

¿Talmén siga goyoso en a suya condizión d’inseuto?

¿Porqué yo soi o qué soi e no atra cosa cualsiquira?

¿Tendrán os animals igual como yo tantas basemias?

 

¡Qué a mia esenzia corporia s’esmicaze dica estar polbo,

E milentas de bolismas de yo s’espardan por l’eter

E cadaguna d’eras m’amuestre esferens esperenzias:

Asinas yo poderba estar madrilla en bella gorga,

E tamién poderba estar cardelina engarcholata.

Poderba estar fuella xuta en l’agüerro,

E poderba estar minglana batalera.

 

Serba tamién o chabalín que fuye d’a cazata,

E serba tamién moiziego amagato en a espelunga.

Serba talmén tabonero en bel forato,

E serba talmén esparbero aguaitador.

Poderba estar moscallón bomboloniando,

E poderba estar alaiga bolandera.

Poderba estar limaco esbarizoso,

E poderba estar gurrión de canalera.

 

A tardi me se pasa alufrando-me a morfuga,

Rechirando atras cosetas que yo podese estar,

E m’espiguardau tanto que a zena ye sin fer,

E a fanega d’as almendras sin rematar d’escoscar.

 

POEMA 8 DE BASEMIAS D’UN CAMPASOLO
BOMBOLÓN RETABILLLADOR

GOYOSA NABIDÁ Á TOZ

miércoles, 26 de noviembre de 2025

CUAN PRENZIPIÉ Á BEYER A LUZ

E un día esclaté u naxié, un día sintié

Un esclatito dolorenco y enzegadero,

E n’a mía incapablidá un gran planto

S’apoderó de tot o que yo yera e berrunté

Que ixo yera o escomenzipio d’a fin.

 

Pero fue escubrindo luzes e morisquetas e suenios,

E lunas de plata e cálidos maitins e sols

Doratos e brempas zaga os chinipros berdes.

Flamas e amors en tardis de berano,

Ríos de plata entre molsas e arainas de colors,

Rampallos de zielo e nafras dolorencas,

Auguas claras de manantíos inrematables

E negros manantíos de bin en os truxals.

Mosicas zelestials con dulzismas bozes,

E parolas debinas cantatas por os poetas.

Pasions de l’alma chobenil emplita de goyo,

E besos e cantas d’o reiseñor inamorato.

Os eternos chuegos, a sinfinidá d’o Tiempo,

Os orichens trafucatos e bremposos e a no-cosa,

A no-cosa rodiando-lo tot.

 

Pero drento d’ixa no-cosa yera l’ombre,

L’ombre como un tot en o mundo.

E dimpués d’aber conoxito á l’ombre,

Una permenadura s’apoderó de yo.

 

Poema 2 de BASEMIAS D’UN CAMPASOLO

BOMBOLÓN RETABILLADOR

miércoles, 12 de noviembre de 2025

DINANTES DE NAXER

Dinantes de beyer as luzes e as brempas, yo abitaba quedo

En a mía estreita bambolla acuosa e de pando medro,

E me sentiba bien.

O Tiempo no esistiba pas e yo reposaba, folgaba

En ixas auguas tibias e quedas, igual como nabata

Amanata á espuenda serena e solanera.

 

Yera a mía mosica a remor d’aquers caldos

Rozando as parez d’a matriquera,

Os muitos lecos que sentiba lexanos e diferens.

E yo á begatas flotaba e me rechumbelaba,

Grazias á un bandeyo que yera un berruntar as ondas,

E me sentiba prou bien.

 

Á begatas, en o mas calmudo d’a mía esistenzia,

Cualcosa estorbaba ra mía quietú e m’empentaba,

Yera una sensación estrania, un mundo paralelo,

E una permenadura s’apoderó de yo:

Bibiba en cualcosa e tamién en a no-cosa,

E ya no podié reposar más en aquer leito acuoso.

 

Aquers lecos m’enxordaban cada begata con más rasmia,

Igual como charradas inrematables e mormosteyos

Que yeran un berruntar aires e tronadas.

O mío mundo acuosa m’afogaba,

E una permenadura s’apoderó de yo.

 

 

Poema 1 de BASEMIAS D’UN CAMPASOLO

BOMBOLÓN RETABILLADOR


martes, 4 de noviembre de 2025

ALMETAS E TOTONS

Os primers días d’o mes d’aborral s’adedican t’os que ya se’n fuoron, con zelebrazions esferens seguntes as culturas e os tiempos.  Tot cambea, como de firme lo ha feito  ista fiesta añal en as zagueras decadas, engaronatos como semos por a onda atlantica d’a cultura americana e Halloween.

En o Semontano a tradizión oral chira en istas calendatas arredol d’ as almetas e os totons, protagonistas prenzipals d’a “nuei d’almetas”.

As almetas dondean con una bela en cada mano e sayas blancas. Ta aduyarlas en o suyo camín se feban orazions, toques de campanas e lifaras con chodigas. Pero sobre tot se meteban perén carabazas buedas en as que se retallaban os uellos o naso e a boca, foratos por an surtiba a luz d’a bela se que bi ficaba aintro, de nueis, como ye de dar. Iste rito semontanés no ye importato con a resta de zelebrazions de Halloween, sino que ye autoctono, e de radiz zelta u puestar de radiz romana en o Mediterranio de cultura no zelta como ye o nuestro causo, alazetato en os farols sepulcrals romanos u feralia lucem. Si bella begata tos amanaz ta Sarlat-la- Canéda en Aquitania podrez almirar a suya “linterna d’os muertos”, que feita en piedra, en estilo romanico en o canto d’o zimenterio, tiene o mesmo esclusibo fin: alumbrar as almetas d’os defuntos á trabiés d’a luz que surte por as suyas finestras. 

Os totons son guardians d’o zimenterio que leban sayons, pero istos pantasmas campan nomás con un zirio e tienen un caraúter muito más negatibo que as almetas, fendo por ixo más medrana que aqueras. Asinas, á ras presonas que no fan soziedá se gosa clamar-las “totons”. Rilazionato con iste bocable trobamos : “tutón”, “entutar-se”, “entutau u entutato”, “fer o totón” e “totoniar” fendo referenzia á o feito d’estar u bibir escondito e sin rilazión sozial.

Bi ha buena cosa de rilatos d’acontezíus con as almetas, como que diz que d’una zarpadeta de chodigas amanixeban deseparatas tantas como misas amenistaban que lis en ofrexesen. 

Por atro costato, cuan se mataba bella arrés (craba u uella) gosaba tirar-se a suya “almeta” t’os esteños, en os que se quedaba apegata. Se feba serbir ta ixo a punteta d’o esternón, que anatomicamén ye l’apendize xifoides. En Benás, seguntes rechistra Andolz, se clamaba “almeta del paripau”, sin que, ta yo lo menos, aparixca platero o sinificato de “paripau”.

Antiparti, rechistra Mostolay que o día de Toz os Santos se feban unas tortas chicotas, clamatas tamién “almetas”.

Remero bien en a mía nineza as carabazas -calaberas que ficaba-nos en puestos escuros de nueis. A fuen yera uno d’os preferitos, por a escureldá e porque de seguras que bi acudirba ra chen a escar augua, cuan no bi’n eba corrién. 

Dimpués, en a telebisión de blanco e niero, empezipioron con a turruntera añal de “Don Juan Tenorio”, obra que nunca no se fartaban de chitar-la, tanimientres que nusatros sí de beyer-la.

Á ra fin plegó Halloween, que a suya estetica de “zoombies”, mesmo sendo estrania ta ra nuestra cultura tradizional, ye firme arradigata en as nuebas chenerazions. Con Halloween, en un biache de “tornachira”, son ritornatas t’a Europa as carabazas iluminatas que surtindo dende Irlanda e Ingalaterra eban plegau t’os U.S.A.

Ye de siñalar que en Raiquero-Alquezra encara zelebran a “nuei d’almetas” con almetas, totons e carabazas iluminatas, albirtiendo á os besitans que “ixo no ye Halloween” e agradexendo-lis que no i baigan disfrazatos. 

Cal adempribiar os nuebos costumbres, pero ixo sí, deixando bien platero que as carabazas iluminatas, encara que no esclusibamén, son nuestras e aquí bi yeran muitismo antis de plegar Halloween. Con tot e con ixo, ye de dar que con Halloween as carabazas-calaberas tienen muitas más probalidaz de continar esistindo.


Aborral de 2025.

BOMBOLÓN BUXO