Mostrando entradas con la etiqueta LUENGA. Mostrar todas las entradas
Mostrando entradas con la etiqueta LUENGA. Mostrar todas las entradas

sábado, 19 de septiembre de 2026

Luengas sin de charradors

 Luengas sin de charradors: qué fan lo cornico e lo bretón quan dengún no los parla – James Costa e Maelenn Talvat –

10 de setiembre de 2026 


Damos per feito que una luenga vive si la parlan e muere quan deixan de fer-lo. La politica lingüistica de cuasi tota Europa s’organiza arredol d’ista intuición: contamos charradors, medimos la transmisión intercheneracional, nos preocupamos quan los numeros baixan. Ye un marco razonable, e funciona en buena medida. Pero i hai unatra cosa que las fan luengas minorizatas, una cosa que iste marco no veye, e que talment explanica per qué bellas luengas continan tenendo peso muito dimpués que los suyos parlants haigan desapareixiu, o continan tenendo autoridat mesmo allá an que apenas se parlan. Consideremos dos casos.


Cornico: una luenga que murió e tornó


Dolly Pentreath murió en 1777 en o lugar de Porthenys (Mousehole en anglés), en l’extremo ueste d’a Cornualla britanica. S’ha recordau como a zaguera charradora d’o cornico, una atribución discutida per os historiadors, pero que s'enradigó e tenió efecto. La historia de cómo pasó ye reveladora. En 1768, un antiquario anglés, Daines Barrington, fue dica Porthenys exprés pa conoixer-la, parlar-ie e certificar-ne l'existencia. Publicó lo suyo informe en Archaeologia (1775), la revista d’a Sociedat d’Antiquarios de Londres. La pobreza d’una viella peixcatera en un rincón remoto de Cornualla se convirtió, gracias a ista trobada, en un feito social: la muerte imminent d’una luenga. Pentreath ye, de feito, la primera zaguera parlant, clamada como tal, d’una luenga.


Dimpués d'aixo, mientres mas d’un sieglo, no pasó cuasi nada. La chent de Cornualla continó las suyas vidas, charrando anglés con una topografía plena de nombres cornicos e un vocabulario menero marcau per l’antiga luenga, pero sin preocupar-se guaire per a qüestión. Lo bueito que Barrington heba creyau como obchecto publico continaba allá, pero yera irrelevant, politicament u social.


En 1904, Henry Jenner publicó un breu manual d’a luenga. Lo primer paragrafo d’o prefacio dice, en esencia, que lo libro ye destinau a “aquellos de nacionalidat cornica que quieran adquirir bel conoiximiento d’a suya antiga luenga”. La frase ye més estranya d’o que pareixe. Presuposa que la nacionalidat cornica ya existe como una cosa real, e que lo conoiximiento d’a luenga ye un deber que en deriva. No dice: si aprendez cornico, esdevendrez cornicos. Dice: sez cornicos, e per tanto averbaz de saber cornico. L’“averbaz” no ye una invitación; ye una obligación institucional.


A partir d’aquel inte, i hai una luenga revivida, una Gorsedh (trobada de bardos) empecipiada en 1928, una literatura, clases, una reglamentación ortografica. Tot ixo sale d’un bueito que un antiquario d’o sieglo XVIII convirtió en un obchecto publico e que un manual de prencipios d’o sieglo XX transformó en un deber. Los charradors –quan finalment i plegoron– yeran l’efecto, no pas la causa, de tot ixo.


Bretón: una luenga present sin d'estar charrada


Nos n'imos agora t’a Bretanya (Francia), contemporania ista vegata. Lo numero de bretonoparladors ye cayito drasticament a lo luengo d’o sieglo XX, e contina cayendo. La mayoría d’os bretons no charran bretón, e la mayoría d’os de menors de 50 anyos que lo parlan l’aprendioron en a escuela, no pas en casa. Si mirasenos nomás los numeros, tenerbanos de concluyir que lo bretón ye una luenga en retirada a escape.


Manimenos, la luenga ye visualment present en territorios an cuasi no se siente charrar. E ista presencia fa cosetas. 


Miraz lo paisache. Las senyalizacions viarias son bilingües en una parte substancial d’a Bretanya occidental (e de vegatas oriental). Los nombres de carreras, los indicadors d’entrada t’os lugars, los monumentos, bels retulos d’os comercios, cartels d'esdevenimientos culturals, tot ixo amuestra a sovén lo bretón. La luenga ye visualment present en territorios an que apenas se siente charrar. E ista presencia fa cosas. Marca un territorio como bretón. Produz una autoridat, sobre l'espacio, sobre a historia, sobre qui tien dreito a charrar-ne en nombre de qué, que ye real e politicament eficaz, encara que la mayoría de qui pasa a lo costau d’os retulos no entienda qué i dice.


Ista, alavez, no ye una luenga que se comunica. Ye una luenga que fa autoridat. E ista función –producir autoridat per presencia, marcar pertenencia sin d'amenistar l'emplego– ye més que un consuelo per a perda d’a comunicación. Ye tamién una operación politica diferent, que convive con a comunicativa e que, en bels intes e bels puestos, encara pesa mas.


Qué tienen en común


Lo cornico dimpués de Pentreath e lo bretón d’os retulos comparten una cosa que los numeros de charradors no claman: son institucions antis que sistemas de comunicación. Captan e canalizan una fuerza colectiva e la fixan en formas durables: un manual, un monumento, un retulo, una asamblea. Estas formas obligan. No invitan a parlar la luenga: imposan que s'averba de parlar, que s'averba de saber, que s'averba de respectar. L’obligación precede l’emplego, e a sovén lo supera.


Ixo quiere dicir que una luenga minorizada puede estar fendo muita fayena politica e social mesmo quan los suyos indicadors comunicativos son febles. E a la contra: una luenga con muitos parladors puede fer poca fayena d’esta mena si la suya presencia institucional ye feble. Los dos eixes –l’uso comunicatiu e l’autoridat institucional– varían independientment. Una politica lingüistica que nomás mira lo primero veye la metat d’o que pasa.


Qué dixa veyer este marco


Mirar las luengas minorizadas asinas no ye un consuelo pa luengas que se mueren, ni una desincusa pa descuidar-ne la transmisión. Ye una manera de prener en serio una cosa que los activistas lingüisticos intuiban pero que lo vocabulario sociolingüistico dominant no les donaba: que la luita per una luenga no ye nomás la luita per que la parle més chent, sinó a luita per que valga, que importe. E “valer” ye una operación institucional, afectiva, espacial, e no només comunicativa.


Lo cornico ye un caso extremo perque lo bueito comunicativo estió total mientres mas d’un sieglo, e con tot e con ixo la luenga tornó a estar una cosa publica. Lo bretón ye un caso vivo perque nos amuestra que esta operación no requiere la muerte d’a luenga pa edificar-se: opera ya agora, en paralelo a l’uso comunicativo, e en bels puestos s'entresustienen.


Ixo que aprendemos d’estos dos casos ye que las luengas no son nomás artularioss pa charrar. Son tamién (y talment sobretot, en condicions de minorización) formas a través d’as quals los colectivos s’obligan els mesmos. Una luenga minorizada no se defensa perque beluno la parle –uno nomás. Se charra perque belun l'ha defensada como cosa suya. La dirección causal va, a sovén, en o sentiu contrario d’o que creyebanos –d’o deseyo t’a practica.


James Costa
Profesor d’antropolochía lingüistica d’a Universidat Sorbonne Nouvelle e miembro de l’Instituto Universitario de Francia

Maelenn Talvat
Investigadora doctoral d’a Universidat Sorbonne Nouvelle

Nota: Iste apunte se basa en a investigación doctoral de Maelenn Talvat en a Universidat Sorbonne Nouvelle e lo prochecto de James Costa financiau per l’Instituto Universitario de Francia. Una versión anterior d’iste texto se presentó en a conferencia “Interdisciplinaridat d’a cheografía con as ciencias socials”, organizada en l’Escuela d’Altos Estudios en Ciencias Socials (EHESS) de París lo 27 de marzo de 2026.



Texto amprato e tresladato por J. L. Carbó, Bomboló Carbó, de:

https://eapc-rld.blog.gencat.cat/2026/09/10/llengues-sense-parlants-que-fan-el-cornic-i-el-breto-quan-ningu-no-els-parla-james-costa-i-maelenn-talvat/


Muitas gracias Espe per la tuya lectura e la tuya aduya!


Zilia, cudiadera

Parexeba dózil e de buen conformar, pero bien aintro amagaba una fortal empenta  e  teneba   esclateras  as mugas  d’o comportamiento.

As fotos d'a suya chobentú yeran una cara que amostraba curiosidá, labada (nomás l'inescusable carmín e a tufa que dimpués se conoxerba entre nusatros como “l'arribaespaña”) e una gollada soniadora pero plena de recosiros,  d'ilusions no bibitas por no poder-las adubir.

Talmén, en a casa d'os siñoricos an serbiba, pensaba  en ixe primer amor que le “chitaba” os bersos d'os mayos y en o irremeyable d'a suya perda entre o espanto e o rebolizio d'os días bibitos en a suya adoleszenzia.

Me diz que conoxió a ros alamanes escuartando potes de lei condensada. Ers tamién yeran muito chobens,  cuasi ninos, con os uellos ubiertos como platos a o mundo e a ra orror, e repetiban “dos, dos...” (dimpués de muito escurrir, creigo que deziban  deutsch , deutsch ), mozez a ra fin, deseparatos d'os suyos ancoraches emozionals, buscando dar-ne protezión, con  bella porzión de chicolate e una riseta roya, a ros ninos d'ixe recondito puesto d'a Peninsula, an encara  se bi troban de cabo cuán bombas sin esclatar  en casas e truexos, an tot ye machico pero agún duele.

E agora en a perola flotan as almondigas d'a zena que ha parau ta mai. O cuarto de custura replegato, o debantal  posato con orden, cuasi amoroseo, en bella silla. Parexe crebadiza (“Zília, no tiens ni cuerpo ni alma...”) por cutia e obedién, pero mantiene, con o trango d'os años, a firmeza e a fe sin de fensiellas.

Esperanza, Bombolona de Propio


viernes, 14 de agosto de 2026

Coroniqueta de dos luscos en a comarca d'os Ports

 21000 palabras, un capezuto e dos collons

La cinta, qui l'aigaz visto ya la conoixez e en tendrez lo vuestro criterio, amuestra la vida cutiana de Barré (Anchel Lois Saludas), el pastor belsetán, empezipiando per cómo cosira las suyas vacas e las suyas güellas, cómo triballa lo suyo huerto, cómo cudia lo mon, la vida que fa en a suya casa, con a suya mai...  

Encara que ignores de raso que ye ixo de l'aragonés, encara que te pareixca una cosa d'un mundo luen d'o tuyo, a la marcheta, Maxi Campo Clavería, lo director d'a cinta, nos va metiendo en la gran fayena de la vida de Barré, las palabras belsetanas que repleca (no s'aturau encara) e que reculle en as suyas libretas. A bonico a bonico, qui no en aiga sentito charrar de Barré e la suya fayena, como si esplevisniase, se bi mete de capeza en a suya tozolonería, te bi engarrolinas e rematas anglucionando meter-te a aduyar-lo, a colaborar en a més molimental fayena an nunca s'ha metito denguno per esfensar l'aragonés, el belsetán. 

E si lo veye chen como nusatros, que sapemos qué ye ixo de l'aragonés e miramos d'esfender-lo, la goyaremos asaberlo sintiendo la frescor d'o parlar de Barré, cómo chemina eles u enes, cómo comprendes que l'e dimpués de la r que remata los infinitivos i altras palabras, suena a muntón curta, de raso diferent a cualsiquier altra e...

Sentirez como charran de Barré e d'a suya fayena, chen como Mott (sí Bryan Mott charrando de Barré), sentirez viellismas gravacions belsetanas de Mott, chen como Gargallo (lo catedratico de Romanicas en la U. de Barcelona), Romanos, Usón... i muitos més.

Tota la cinta muestra la manera que l'aragonés (i més que més el belsetán) s'apagan, s'amortan... pero que, manimenos, Barré, mantiene la capeza bien alta e no pierde l'esperanza. Puestar pleguen neo-parlants que aduyen a salvar la nuestra luenga.

Esperanza: vista la cinta, 17 personas d'a val de Bielsa li pidioron a Barré que lis fera clases de Belsetán, chen de totas las edaz que empecipian lo suyo compromiso per salvar la luenga (e tot lo que la luenga porta con era).

La cinta e Barré (ixo diciba la chen que la vió i lo escuito ixos dos luscos) emocionan. Emocionan de veras. E yo aficho: emocionan e, encara més, commueven, mueven a fer.

Yo lo veigo asinas. Encara que... la cinta ha tenito criticas buenas e bel·lunas malas. En totas las cosas d'a vida pasa, chent que li cuaca, chent que no li choca, a uns els fa goyo, als altros no. Milanta detalles pa poder discutir-se u zaragatiar. Yo tos he dito aquí lo sentimiento cheneral que devantoron la cinta e Barré en Vilafranca e Morella (luscos d'os dias 3 e 4) e en yo. 

Cal meter ficacio tamién en a fayeta feta pel filologo valencián Salvador Pallarés, que ye la persona que, de baldes de tot, ye colaborando con Barré e ya ha dichitalizau las suyas libretas. La fayena fuerte viene luego, una fayena de 21.000 sinyoras fayenas, triballo a estallo.

E tamién cal fer ficaz d'o merito de Maxi Campo. Granizo de veras!

Un zaguer pensamiento. Barré e yo semos coetanios (yo 3 meses més viello que er), puestar ixo tamién m'influye en cómo lo veigo...

Remató la cinta e empecipioron bels minutos de batemans. No los conté, pero sé que estioron buena cosa de minutos de chent emocionata e commuesa.

JLCF, Bombolón Carboner

jueves, 13 de agosto de 2026

O FILOLOGO, A ESPOBLAZIÓN E A LUENGA ARAGONESA

D’o protagonista d’a zinta “Con la tierra en los pies”, enguerata en salas comerzials en a primabera de 2026, se diz en bel inte d’o metrache que abió de concarar tres guerras: a Segunda Guerra Mundial, con tot o que ixo implicó de contorniello interno en o suyo país, Alemania; a nuestra inzebil Guerra Zebil; e o suyo particular contorniello con o suyo mayestro en a lingüística, o que podió afeutar a ra difusión d’a suya obra.

En paralel, pero cuasi un sieglo dimpués, podérbanos dizir que ista obra zinematografica d’o direutor e guionista zaragozano Fernando Vera, ha abito de concarar tres dificultaz e no menors. Se trata, en primer puesto, d’un semi-decumental, y enguerar un documental en o zercuito comerzial ye una cosa prou complicata, que en as mías luengas añadas de zinefilia pocas begatas he beyito. Trata, antimás, d’a espoblazión, tema que puede resultar prou arido, e ta forro de bota, e como terzera e zaguera dificultá, sopre l’aragonés, u si queremos dar-li més presenzia, a luenga aragonesa, d’a que se ban sentindo curtetas conbersas u parolas, tot un logro ta ra nuestra malferita luenga.

Amanexen en a zinta importans feguras binclatas a l’aragonés, como pueden estar Óscar Latas u María Pilar Benítez, que esplanican con gran peticuaza como ro Perineu aragonés, en iste causo a redolada de Sobrarbe, se’n fue espoblando, u charran d’as andanzas d’o filologo alemán Rudolf Vilmes en as añadas 30 d’o sieglo pasato, un filologo que, -d’a mesma traza que atros lingüistas estranchers formatos en reputatas unibersidaz, como Saroïhandy u Gerhard Rohlfs-, biacheó ta intresar-se por a luenga aragonesa, -luenga que iba desaparexendo a mida que emigraban os suyos fablans-, cuan muitos li feban de menos, ya estasen espiertos u no. En o causo de Vilmes biachó ta ra bal de Bió, una d’as bals con menos recursos naturals y en do a espoblazión estió muito notable.

He comentato que se trata d’un semi-decumental e lo’n ye perque alterna eszenas de fizión -muito bien redolatas e retratatas, anque ye platero que aber o paisache d’o Perineu aragonés de trafundo aduya a conseguir ixa sobrebuena fotografía-, con eszenas tipicas de decumental como pueden estar entrebistas a esferens personaches, que se ban intercalando con a fizión. Amás d’os ya cuaternatos, bi acobaltarba ra presenzia d’o conoxito e prestichioso periodista aragonés Manuel Campo Vidal, con una bisión d’o pasato muito propia, pero tamién d’o esbenidero, e a presenzia d’a tamién periodista Elena Puértolas, como direutora d’o Diario del Alto Aragón, que esplanica de traza muito esclatera tot o prozeso d’emigrazión e o deseyo de muitos, encara que temporal, anque siga a ratos, de tornar-ie, de tornar a ixa tierra mantornata.

No xublidaré en istas poquetas linias a ra protagonista entripitata per dos autrizes, una en a etapa d’a nineza e atra en a biellera, e que da consistenzia e unidá a tota ra zinta. O trato que tenió en a nineza con Vilmes la marcó ta cutio e determinó ro suyo esdebenidero, o mesmo que determinó o esbenidero de tantas presonas o progreso e a boluntá de prosperar. Muitos joporon enta ra ziudá, e atros muitos difuera d’a suya tierra, Aragón, por manca d’oportunidaz. ¿Emigrazión u espulsión? Remeremos a iste respeuto ros bersos de Chusé Damián Dieste: ¿Qué zierzera alufradora, qué Prometeu guito, forachitó a flama d’a parentalla, enclusa rusia?

¿Estió tot isto inebitable? Cada un tendrá ra suya respuesta, pero la tendrá més alezatata dimpués de beyer ista sobrebuena e a ratos emotiba obra, que me niego a calificar nomás de decumental, pos, ¿no ye tota zinta en o fundo un decumental?

                                                                                                        Luis Gayán


miércoles, 5 de agosto de 2026

REMERANZA DE BELS BAGAMUNDOS

POEMA 15 DE BASEMIAS D’UN CAMPASOLO

REMERANZA DE BELS BAGAMUNDOS

He bisto bels pobres que dondían con a suya soledá por os camíns.

Ers conoxen bien os mons, as endrezeras, os alcorzes.

Ers conoxen millor que no denguno á ras chens d’istos lugars,

Conoxen bien as bordas e os biellos casals do acubilar-sen.

 

Sapen en qué casa mincharán u lis darán bella cosa,

E sapen do lis esfuriarán á peñazos en beyer-lis.

Sapen qué pastor lis dará de beber d’a suya bota

E cuálo lis acaniziará os cans ta fer-lis eslampar.

 

Nunca no beyé maldá en os suyos güellos cansos,

Me clamó ficanzia á suya serena güellada perdita,

L’adempribio d’o suyo, ta yo, tristo destín,

A prefunda conoxenzia d’os misterios e d’a vida.

 

¿Será talmén que en a suya trista soledá,

En o suyo chirmanamiento cutiano con a naturaleza,

Dimpués de tantas nueis de charrar solencos con as estrelas,

Bi abrán consiguito replecar a grandaria de Dios

U mesmo replegar d’Er bella siñal?

 

                                                Fabián Castillo Seas

                                                Bombolón retabillaire


sábado, 20 de junio de 2026

IXE RADITO 0’12 PER ZIENTO QUE PARIX TAN PERIGLOSO



De seguras que a muitos lis sosprendrá saper que en a muito xacobina Franzia, bi ha bellas escuelas clamatas inmersibas, an os escolanos pueden estudiar en a luenga “rechional”, e no pas en franzés; un feito poco conoxito mesmo en Franzia. Cuasi toz es territorios con luenga propia minorizata, -anque parix que as luengas d’oíl son difuera d’ista posibilidá- cuentan con istas escuelas. Charramos d’o País Basco franzés, d’Ozitania, de Bretaña, d’a Cataluña Nord, d’Alsazia e de Corzega; bi faltarba, entre atras, a Flandes franzesa, cosa que resulta estrania perque ta aquers que només beyen en as luengas una custión d’utilidá, o flameco chunto a o neerlandés suma muitos millions d’abitans. Istas escuelas estioron introduzitas a finals d’os 70, difuera d’Alsazia que lo estió en 1990 e de Corzega que se i ha incorporato muito rezienmén.

Sin dembargo, as buenas notizias rematan astí. A suma de toz es escolanos que asisten a istas escuelas ye tasamén 15.000 zagals, cuan o conchunto de toz os escolanos franzeses en fa 12 millons, isto ye, representan un radito 0’12 per ziento, parix estar que un perigloso 0’12 per ziento. Antiparti, a mayoría d’istos alumnos lo son d’a primera etapa escolar, reduzindo-se muito ro suyo lumero dimpués de primaria, pos nomás que en son 1.000 en a zaguera etapa, “terminale”. Cal parar cuenta que a poblazión total d’os territorios franzeses an se troban istas escuelas inmersibas representa bel 40% d’os cuasi 70 millons de franzeses que bi ha.

Si lo contiparamos con Aragón e a presenzia de l’aragonés en as esferens etapas escolars, istos datos mos pueden produzir bella embidia, ya que sapemos que l’aragonés estió ufrito de primeras en autibidaz estraescolars, ye dizir, una u dos oras a ra semana e grazias, e dimpués como optatiba tamién per bellas oretas. Muito luen de cualquisier cosa que siga immersiba u bilingüe.

Pos bien, resulta que, a tamas d’ixe radito perzentache, bi ha creticas en Franzia ta istas suposatas periglosas escuelas, perque, seguntes alegan, pueden crebar o prenzipio de que a luenga d’a Republica Franzesa ye o franzés e prou, poderban dificultar l’aprendizache d’o franzés ta cursos posteriors e, ta forro de bota, parix que dezaga d’eras bi ha mobimientos nazionalistas u sezesionistas, chuzgatos toz ers como periglosos, parix estar per se, e se bincla agora, per exemplo, a esistenzia d’istas escuelas con l’autual reclamazión d’Alsazia d’aber un estatuto propio, o que resulta paraxodico ya que Alsazia tien un pasato més chermanico que franzés.

Istas opinions no son intranszedens, pos a lechislazión franzesa an tienen o suyo refirme istas escuelas ye, como dizen en franzés, “fragilisé” churidicamén ya que l’articlo 2º d’a Constituzión franzesa diz escuetamén: ‘A luenga d’a Republica franzesa ye o franzés’ e no charra d’atra luengas; asinas que cualsiquier cosa poderba comprometer o suyo esbenidero como, por exemplo, lo ye o recurso presentato en Corzega cuentra o establimiento d’istas escuelas inmersibas, que en isto, os corsos ban a ra zaga, como emos dito.

Sobre istas creticas cal estar muito esplatero. Ye rediculo pensar que un 0’12 per ziento d’a escolanalla pueda suposar garra “periglo” ta o franzés, cuan, antimás, toz sapemos que ixe 0’12 por ziento d’escolanos rematará sapendo millor o franzés que a luenga en a que estudian, per a senzilla razón de que a luenga imperán tien muitos recursos ta que toz pleguen a un dominio suyo muito gran, quiesto u no quiesto.

Presonalmén, puedo dizir que gran parti de catrinalla d’a mía familia ha estudiato en catalán u en franzés, tota ra suya escolaridá e o suyo dominio d’o castellán ye, como menino, igual a ixas luengas cuaternatas, perque a presenzia d’o castellán ye omnipresén, pos o mesmo podremos dizir con o franzés en Franzia, digo yo.

Istas escuelas inmersibas son o zaguer refuchio d’unas luengas menazatas; puestar que dende una ambiesta estrictamén churidica talmén poderba considerar-se a introduzión de bella asinatura en a luenga de Molière, que en poca cosa afeutarba a o suyo carauter inmersibo, pero que sí que aduyarba a callar muitas bocas; encara que en pagas d’ixo, calerba, creigo yo, que a o menos bella asinatura s’amostrase en a luenga local e menazata en toz os colechios do se charre u se charraba fa poco e tamién que s’ensiñe a luenga minorizata en as escuelas d’a suya rechión istorica, qué menos!

Como he dito, un atra cretica que se’n fa ye a sospita de que dezaga d’istas escuelas bi aiga collas nazionalistas e las beyen como un chermen u chito ta mobimientos nazionalistas, e mesmo independentistas. Manimenos, yo perén he creyito que a luenga aberba d’estar una materia transbersal a totas as ideolochías, sigan de dreitas u de cuchas, sigan nazionalistas u no, como lo ye en Aragón l’arte mudéjar, a xota, o ternasco u os nuestros zineastas, pero con muita més razón; e, por tanto, pienso que ye fázil trobar una soluzión: bi’n aberba prou que toz es partitos esfienden a luenga d’os suyos abanpasatos, nomás ye custión de boluntá, d’amar a tuya tierra sin esclusions, porque es ideyals d’a República Franzesa, “liberté”, “fraternité”, “egalité” no pueden estar oposatos, de garra traza, a ra superbibenzia d’as luengas minorizatas, no en o preto d’o sieglo XXI.

Asinas, que ta ir rematando, ye zierto que, per un costato, en Aragón nos poderban fer bien contentos si tenésenos bella escuela inmersiba como ixas franzesas, -e agora més, con més urchenzia, que en os zaguers años o lumero d’alumnos que estudian aragonés en as escuelas ha baxato de bel mil a bels zientos-, pero per atro costato, que no se’n faigan en Franzia con ixe tasamén 0’12 per ziento que a beluns lis parix tan perigloso, ixe 0’12% ye a dignidá, “la dignité”, d’unas luengas milenarias que no reblan e se resisten a estar acotolatas.
      Luis Gayán

viernes, 19 de junio de 2026

POEMA NUMERO 16 DE BASEMIAS D’UN CAMPASOLO

 IXOS  SERS  FANTESIOSOS 

Ubríbanos os güellos enta politos zielos,

Baxo berdas selbas de cachigos prenébanos a fresca,

De claros manantíos bebébanos l’augua,

Chugar yera o nuestro quefer cutián,

E chugando aprendébanos á querer á ra naturaleza e á ra bida.

 

Dende chicoz crexébanos chunto á os animals,

Os biellos lolos nos amostroron a suya esistenzia,

E bibíbanos en un mundo d’estranios sers,

Con os que febas amistanza si tú lis ne dabas,

E por os que plorábanos por o suyo, a ormino traxico destín.

 

Deban nusotros s’ubriban mundos fantesiosos,

Capables de creyar falordias embelecatas

En o nuestro esistir de ninos inozéns :

E asina remero os lacuarcos de luengas greñas,

Que por a nuei se ficaban en as cambras

E abezaban en os peitos de mais que criaban,

E que espiguardatas en o leito sondormiban.

Os berdencos langartos de dos codas,

Que en o calibo escribiban o lumero d’a suerte.

Grallas que con nusotros conbibiban,

E aprendeban á charrar millor que as cacatugas.

Mixins que adormiban amán d’o fogaril,

E campaban toda ra nuei en broxas combertitos.

Moriziegos de tremoloso bolito

Que sosmesos á ras flamas renegaban.

Güitres que, con o suyo pando bolar sobre as casas,

Nunziaban en silenzio bella muerte…

 

Ubríbanos os güellos enta politos zielos,

Chunto á os arrigachuelos ascuitábanos falordias.

 

                                              Fabián Castillo, bombolón retabillador

domingo, 24 de mayo de 2026

BOMBOLONIANDO EN A KORRIKA 2026


Si femos una miqueta d’istoria d’os bombolons, cal meter o ficazio en unas calendatas  claus, ta o nuestro desembolique como familia. A primera estió o 28 d’abril de 2024,  (https://bomboloniar.blogspot.com/2024/04/korrika.html) diya en que se publicó en o blog un  articlo an se traduziba o manifiesto d’a korrika d’ixa añada. Nimbiando-lis-ne a AEK (organizazión  d’a korrika) por si les feba goi a traduzión… Sospresa¡¡¡ les fazió muito goyo. 

Dende iste inte encomenzipió una tañida de contautos por os retes que menó ta una  trobada en Alsatsu, o cabo semana d’o 19 d’otubre de 2024. (https://bomboloniar.blogspot.com/2024/11/enta-ra-normalizazion.html). Dende ixe inte continemos charrando que te charra, con o unico fin d’aprender, de fer cosetas de conchunta e de galopar un km en a suya korrika de l’añada 2026. O nuestro deseyo se fazió reyalidá, mos  combidoron a correr!!!. Sendo reyalistas e con a nuestra esperienzia en o mundo de l’aragonés mos prexinába-nos… un km zerqueta d’a muga de Nabarra con Uesca… sin de muito publico…  creyendo que ixo serba o mas comodo ta ers… Tot isto mos rondaba por o tozuelo… 

Tornando-lis a embitazión , los combidemos ta que s’en benisen ta ra nuestra trobada d’Alquezra os diyas 9-10-11 de chinero d’iste anyo 2026 (https://bomboloniar.blogspot.com/2026/01/iv-trobada-daragones-dalquezra-chinero.html). Bi estioron parte autiba en as charradas, amostrándo-nos a suya estructura, o suyo rete de zentros  educatius (euskaltegis), a suya fayena chigán por e ta l’euskera, o desembolique d’a Korrika e treballos que fan arredol d’a cursa, más que más culturals. En a suya charrada mos fazión un anunzio que mos deixó contentismos: o kilometro que mos deixaban ta correr… yera unos d’os 10 km zaguers, ¡an ba a parar!!! Ixo yera: en a ziudá de Bilbo… o zaguer diya d’a korrika… de conchunta con atras luengas minorizatas (bretón e ozitano) fendo parti de “Korrika aek  Munduan”. No poderba estar millor… 

Asti no se quedó a istoria, mos ufrioron a posibilidá de lebar ta Bilbo a esposizión fotografica de Cristina Raso, de lebar mosica en aragonés, e atras cosetas ta fer mas bistero  l’aragonés… Con istos mimbres paremos o biache ta Bilbo.  

Caleba escar patrozinadors d’o km d’a korrika, e prexinemos en o Consello d’a Fabla  Aragonesa, parando cuenta de que ye a istituzión con mas añadas treballatas en o  desembolique de l’aragonés. Ers mesmos s’achuntón con Rolde d’Estudios Aragoneses, que alto u baxo leban fendo o mesmo trango d’añadas esfendendo a cultura aragonesa. Bueno!!! ya  tenébanos os diners antimás d’una sobrebuena representazión d’as entidaz que treballan por  l’aragonés!. Allora ya podébanos encomenzipiar a parar o biache. Charrín-charrán entre nusatros se tomó a dezisión de fer o cuartel cheneral de Bomboloniar en Vitoria-Gasteiz. E, dende allí, acudir ta Bilbo o dominche en bus, fendo asinas más comodo ro biache.  

Como buenos bombolons acudiemos d’esferens puestos. Mos feba muito goi plegar con ora ta Gasteiz o biernes 27, ya que a korrika pasaba arredol d’as 23:00. Mos chuntemos toz e  totas e a galapatoniar e bomboloniar por Gasteiz!!! zenar, e dimpués a aguardar a korrika.  Pleguemos a punto de beyer pasar o km de Palestina e o suyo recorrito por o casco biello, carrera Cuchillería… Gasteiz bulliba con o paso d’a Korrika e nusatros con Gasteiz… Ixe bullir pregonaba ya o que serba o cabo semana. O sabado caleba fer un recorrito mas fundo por a capital d’o Pais  Basco, fundo en o cultural, en o gastronomico, ixa fayena a os bombolonos se mos da asaber que bien…!!! Alzando fuerzas ta un dominche que prometeba muitas emozions. ¡E prou que bi’n abió!


“Bombolons por o mundo”, calendata clau: 29 de Marzo de 2026. Ora de plegar ta Bilbo: 9:30 d’o maitin, ora de ser en o punto d’o relebo: 11:15, corréba-nos a ras 12:00, bel cuarto d’ora antis d’a rematadura d’a Korrika e iba-nos a fer o compás lumero 3425. Á ra meya ta ras 8 caleba ser-ie, en a estazión d’os autobuses de Gasteiz, e profes que yeranos astí. Sin de tardiar o bus  surtió cara ta Bilbo con os bombolons espleitando de cada inte. Pleguemos ta Bilbo e asti bi yeran os bombolons que acudiban dende Donosti en o pundo de chuntura en a mesma estazión d’os  autobuses.  

Inte en que encomencipió tot, acudiemos ta o pundo d’o relebo, ¡bel bar bi abrá ta fer ora! Pos como yera de dar, bi’n eba! Asti amanexieron os compañers bretons, ozitanos,  irlandeses, catalans. Toz de conchunta galopemos o kilometro de Korrikas d’o mundo.  

Bilbo preto de chen, que bulliba por o Euskara, e por as luengas minorizatas, tota una  soziedá chilando e demandado ro dreito a bibir comodamén en Euskara, e por ende en totas as  luengas minorizatas. Si contimparamos l’aragonés con a resta de luengas presens, de seguras ye  a mas chicorrona, pero no por ixo ye menos importán. 


Yera o zaguer dia d’a Korrika, a rematadura se fazió en a Casa d’o Conzello de Bilbo. Os  zaguers compases yeran os organizadors os que lebaban o testigo, tochet u “lekuko” , plens  d’argüello, no yera ta menos, eban feito un treballo muitismo bueno. 

Os bombolons mai bi seremos de tot agradexitos por tot o que emos rezibito, espleitato,  aprendito e como no dezir-lo!!!: de perén mos ferán denteras!!! Denteras sanismas!!!, as que dan beyer a un pueblo que atorga a ra suya luenga un caraúter de raso esenzial, beyer cómo s’estiman o euskara, cómo treballan de conchunta… tot ixo que tanta falta mos fa en o mundo  de l’aragonés cara ta ra suya balurazión sozial, estandarizazión e normalizazión. 

Muitas grazias ¡ Eskerrik asko!


Bombolona Panzarguala      

jueves, 14 de mayo de 2026

EUSKARA GARA / SEMOS EUSKERA

Semos euskara e aquí bi semos. A ixena emos trazato a farcha d’o nuestro pueblo. Chalfegando sí, pero o cuerpo mos ha empetato entadebán; chino, chano, arradigándonos en a tierra.

O nuestro ye un cuerpo que se chupe con a sudor cuan petena; que leba con argüello os siñals d’a luita e d’o deseyo. O nuestro ye un cuerpo a o que li s’esbocan os traquitos cuan petena; que s’alticama; que s’escamalla; que s’estremoleze. O nuestro ye un cuerpo que rechita cuan petena; enriquindo-se de contino con as trasformazions, enantando perén.

Emos creyato un cuerpo que ha recorrito Sohüta, Urepele, Tutera, Hendaia, Barakaldo, Gasteiz, Eskoriatza…Un cuerpo que ha pataquiato por bardo, gudrón, yerba, espuña…que ha aprendito as parolas propias de cada redolada d’o país. Parixe que camina con pasos zereños pero o nuestro cuerpo tamién dandaleya. L’agana replanteyar-se as cosas e cambiar d’opinión si car fer-lo.

Tot o que o nuestro cuerpo quiere esprisar ye en euskara, pero no ye nomás euskara o que quiere esprisar. Deseya  fablar de cansera, de goyo, de poder, de penar. Tiene delera por roñar a beluns e por fer a riseta a belatros.

Os que mos demandaba-nos cuántos e cuántas semos, agora tamién queremos saper quí semos; dende do semos, a qué fin desembolicamos tot isto, qué ye o que ha feito manar o nuestro común esprito. “Semos euskera” dezimos, no pas  “soi euskera”. Fablamos de comunidá; de un cuerpo con os brazos ubiertos, que luze finestras en os uellos.

Un trango dezaga d’atro emos farchato un cuerpo que ye de totas e de toz. No cal ixuplidar-lo maitín, malas que mos en tornemos ta casa. O euskara ye o que ha farchato o cuerpo. As luengas son ferramientas de trasformazión, mos ufren un puesto ta poder bibir-ie. O euskera mos ha conzedito iste pueblo; por ixo charramos de ser, de fer. O euskera se fa, pero ser no ye cualsiquier cosa. Ser ye tamién estar-ie, dondiando, luitando.

Un trango dezaga d’atro, lebando en guiña o erenzio d’os debanpasatos. Semos plegatos dica aquí, sí, pero encara no emos rematato o camín. O presén se’n ba ascape. Se’n tornan os mostros antigos con o pelello mudato, pero con tot e con ixo, nusatros e nusatras emos creyato un cuerpo;  eterochenio, embrecato, zereño. E si ué bi ye aquí, bi será tamién maitín.

Semos euskera e bi semos aquí. Bi semos aquí e bi estamos en euskera

Imos entadebán.

Te’n biens?

Manifiesto Korrika, traduzito por Chusé Lois Conte, Bombolón Buxo


miércoles, 8 de abril de 2026

POEMA 13 DE BASEMIAS D’UN CAMPASOLO

A  BEGATAS  ME  BORDÍA  UNA  GUAMBRA

 

Güé he plorato en ubrir os güellos,

E no sepo cuan aturará iste manantío de dolor.

Puede estar que se pasen días sin aconorto denguno

Pos o mío corazón á ormino amenista esbanzar-se.

 

Pensar en l’ombre dandaloso mirando-se a bida,

Galapatoniando sin d’equilibrio como un brozoso zapo,

Lurdamén andando por eslabadas leneras,

Buscando con delera bel anclache an amparar-se

En iste gran naufraxio que ye a suya esistenzia.

 

En istos días goso refuxiar-me en alteras tucas,

An ascuito remors cayendo sobre yo.

Rechiro a total manca de ditaladas umanas

E o silenzio granizo que cutio-cutio nos embadexe.

 

Igual como rabosa que fuye yo esnabeso ros mons,

No cato entazaga e no conoxco camins que m’enfilen,

Escobar-los toz deberba fer l’ombre tresbatito,

E como si tornase á naxer, escomenzipiar de nuebas.

 

Altera ye l’ambiesta que dende aquí columbro,

Altero ye o goyo que o esprito barafundioso rexenera.

Mas zereña a naturaleza s’amostra ta yo,

Zielo e tierra ubren grans branquils á o mío tristo corazón.

 

 

Fabian Castillo, bombolón retabillador.                                                

sábado, 14 de febrero de 2026

Asinas de puesto que tenesenos en o Zielo…


O lugar yera chico e a casa gran e estartalata. Feba muito frío e a familia yera pobra. A lola yera muito biella e perén acotraziata con sayas nieras e debaixo inaguas, calzas e apargatas d'esparto; en l’alto lebaba o que a yo, nina, me pareixeban milenta capas: forrada igual como una zebolla, con chambretas de zelpa, con manga, sin... En beluna levaba pillato, agarrapizato, o escapulario. Se i meteba tamién un achustador denzima d’a chambreta e o pañuelico; en ibierno, o mantón. E más que más, a faldriquera, d’an brotaban machicamén, u ixo me pareixeba a yo, lamins, e an levaba o que era clamaba “cachucho”, con bella perreta alzata.

A o escaso sol d'o meyodía d'os beranos a tía Zília la painaba: le desfeba o moño e quedaba suelta una luenga tufa de cabello amarillenco que a suya filla s'afanaba en arrular conzentricamén dimpués d'estirazar-lo con bellas pasatas d'a liendrera ( “no me´n des ixos estrepuñones”...) A ra fin le meteba una zinta, una beta niera, y le’n deziba : “ ya está, mai”

A lola nomás teneba dos diéns e amás no le consonaban… Ta zenar, en o tazón con bullones, flotaban as almondigas. “¿Atra begata almondigas? “¿Atra begata te’n bas ta ra ilesia? Pero se’n trayerá bel santo?”

(...)

“Zilia, ¿ qué años teneba yo en a guerra?”

Yera ra cambra una sala con dos leitos altizos, de colchón de lana “sin fer” (incomodo ta “as ninas de ziudá”), dos en cada leito: a lola con a tía, yo con a mía chirmana.

“Mai, creigo que 40 y escai...”

E yo, nina de 10 u 11 años, remero que feban a parola aspazié, sentiba que charraban de maquinas de cusir carriatas t’alto e t’abaixo, d'un puesto ent’atro uscando refuchio, con a cachimalla, as mullers e as notizias d'o frén ( ¡de tantos frens en l'alma!) que trayeban, u no, aires d'asperanza… 

E cuando as ninas mos roñábanos por dormir pretas en ixos leitos an t'afunibas e no podebas ni rebullir-te, con o capezal e os piez de metal, o Sagrau Corazón e l'Ánchel d'a Guarda en imachens pinchatas en a paré (debuxos ideyalizatos de santos e ninos farchatos igual como Marcelino pan y vino), con a pera, cosirato interruptor d'a infanzia, a mía lola cutio deziba: “asinas de puesto que tenesenos en o Zielo” . E yo pensaba en a color biba e rotilante d'os santos e as birchens d’as estampas.
Bombolona De Propio

viernes, 13 de febrero de 2026

PASTILLO U EMPANADICO¡¡¡¡ ¿ISTA YE A CUSTIÓN?


En istas embueltas d’a rematadura i empezadura d’o cabodanyo ye muito tradizional en tot l’Alto Aragón minchar en unos puestos “Pastillos” en otros puestos “Empanadicos”. Un postre que ye de tot os aragoneses, ¿qui no mincha pastillo-empanadico a istas puendas.

En cada casa lo fan d’a suya traza, con pansas sin de pansas, con almendras, sin d’almendras, con matafalúa, sin de matafalúa, con pinyons, sin de pinyons, con farina de más u menos empenta, con a masa fina, u con a masa rezia, muito u poco zucre, muita o poca zeite…

O que ye platero ye que, seigan d’an seigan, leban cabraza¡¡. Crabaza que dende ya muitas añadas, os aragoneses meten en os suyos ortals, que son plens de cabrazeras. Cal meter en a tierra a simien en o güeno d’a primabera. Cal cudiar-las ta en zagueras d’o estíu, ratabillar-las ta que seigan prestas, e alzando-las cuasi tot l’anyo, dica en os fredos d’o ibierno.

Si charras por istos puestos, los claman pastillos, dica ra buega de l’Alcanadre… De l’Alcanadre enta tierra Uesca os pastillos se tornan empanadicos… pero no mas cambea o nombre. Güenos … igual de güenos¡¡¡ a esenzia ye a mesma, a cabraza. Combiben os dos sin que dengún riña u s’encarrañe con l’otro porque ha meso más u menos zucre u mas u menos matafalúa.


E plegando ta iste inte, me da por prexinar en as barallas que bi se fan en o mundo de l’aragonés arredol d’emplegar una grafia u l’atra. O millor serba que dengún demoniza-se a dengún por emplegar a que más li pete.

L’aragonés ye una luenga que ye en as tres piedretas, e como continemos asinas rematará por amortar-se. O que cal ye que se charre, que se leiga, en a grafía que seiga, que se cante, que s’esparda por o mundo, ta que o mundo s’apercaze que en Aragón bi ha una luenga que ye nuestra e que cal cudiar-la. ¿YE MILLOR CARRAÑAR, ENZURIZAR-SE UNOS CON ATROS ANTIS QUE MIRAR DE QUE SE CHARRE U QUE S’ESCRIBA D’A TRAZA QUE SEIGA?. Con isto ro unico que semos consiguindo ye que s’esboldregue de tot, que se tresbatan as oportunidaz de leyer-lo, de charrar-lo, de sentir-lo, d’esparder-lo…

Calerba luitar por as dos grafías por igual, e cuan calga amostralo, que cadagún l’amuestre con a grafía que tienga más platera u senzillamén que li cuaque más, e no por ixo ser unos más que os atros. Cal dixar treballar en pro de l’aragonés de totas trazas que bi aiga. No meter a trabeta a qui treballa con una u con atra grafiía.

Si os que nos estimamos l’aragonés no mos rispetamos, como cal, entre nusatros por custión d’a grafía, menos encara mos rispetarán os de difuera.

L’aragonés mos amenista a toz fendo por él o que seiga menester, que semos poquez… Cal treballar por l’aragonés… que no más mos tiene a nusatros ¡¡¡E COMO OS PASTILLOS U EMPANADICOS, YE DE TOZ OS ARAGONESES!!!. No baiga á estar que os arbols no mos dexen beyer a selba…

¿EN BERAS A CUSTIÓN MÁS IMPORTÁN TA L’ARAGONÉS YE UNA U OTRA GRAFÍA?. IN PRINTIPIO ERAT VERBUM…
Bombolona Panzarguala

domingo, 1 de febrero de 2026

EN A NUEI ALUFRO UN GRAN TEYATRO

 

Me cuacarba bolar igual como as alicas,

Ta tener asinas ixe zielo azulenco ta yo solo.

Tamién quererba nadar como ros pexes,

E tener ta yo as más prefundas gorgas e galachos.


Alufro en a nuei a luna plena con güellos de bobón,

Chirmán soi d’o claberet que a ormino me clama,

E solo deseyo bolar en a escura nuei dica er,

Pos conoxco as guambras encara millor que a casa mía.

 

Con o lusco, o chigán parpiello d’o mundo

Amonico se zarra, igual como un telón de teyatro,

E tot ixo que pasa en a nuei ye o mesmo que un suenio:

A nuei ye o estato natural, pos estié antis que a luz.

A nuei ye más serena, sin a enluzernadera luz solar

Os nuestros güellos alufran o corazón más prefundamén,

E s’ubren as finestras d’os nuestros sentimientos,

E l’eterno abracar-se amoroso d’ombres e mullers

S’amuestra más plateramén entre istas oras.

Escuras oras an as almas solencas eras mesmas s’alufran

E barallan con as suyas basemias firiens,

Dica trobar en funda soledá a dulza paz de l’esprito.


No quiero albandonar o gran suenio d’a nuei,

Por ixo, en ubrir-se de maitín o gran parpiello

E enzetar una begata más atra eszena de teyatro,

Yo me’n boi buscando fuens por as arriadas,

Badinas d’auguas frescas an entregar o cuerpo espullato,

E zarrando os míos parpiellos igual como un chicot telón,

Quedar-me goyosamén soniando ta cutio entre as guambras.

 

POEMA 6 DE BASEMIAS D’UN CAMPASOLO          

Fabián Castillo