jueves, 14 de mayo de 2026

EUSKARA GARA / SEMOS EUSKERA

Semos euskara e aquí bi semos. A ixena emos trazato a farcha d’o nuestro pueblo. Chalfegando sí, pero o cuerpo mos ha empetato entadebán; chino, chano, arradigándonos en a tierra.

O nuestro ye un cuerpo que se chupe con a sudor cuan petena; que leba con argüello os siñals d’a luita e d’o deseyo. O nuestro ye un cuerpo a o que li s’esbocan os traquitos cuan petena; que s’alticama; que s’escamalla; que s’estremoleze. O nuestro ye un cuerpo que rechita cuan petena; enriquindo-se de contino con as trasformazions, enantando perén.

Emos creyato un cuerpo que ha recorrito Sohüta, Urepele, Tutera, Hendaia, Barakaldo, Gasteiz, Eskoriatza…Un cuerpo que ha pataquiato por bardo, gudrón, yerba, espuña…que ha aprendito as parolas propias de cada redolada d’o país. Parixe que camina con pasos zereños pero o nuestro cuerpo tamién dandaleya. L’agana replanteyar-se as cosas e cambiar d’opinión si car fer-lo.

Tot o que o nuestro cuerpo quiere esprisar ye en euskara, pero no ye nomás euskara o que quiere esprisar. Deseya  fablar de cansera, de goyo, de poder, de penar. Tiene delera por roñar a beluns e por fer a riseta a belatros.

Os que mos demandaba-nos cuántos e cuántas semos, agora tamién queremos saper quí semos; dende do semos, a qué fin desembolicamos tot isto, qué ye o que ha feito manar o nuestro común esprito. “Semos euskera” dezimos, no pas  “soi euskera”. Fablamos de comunidá; de un cuerpo con os brazos ubiertos, que luze finestras en os uellos.

Un trango dezaga d’atro emos farchato un cuerpo que ye de totas e de toz. No cal ixuplidar-lo maitín, malas que mos en tornemos ta casa. O euskara ye o que ha farchato o cuerpo. As luengas son ferramientas de trasformazión, mos ufren un puesto ta poder bibir-ie. O euskera mos ha conzedito iste pueblo; por ixo charramos de ser, de fer. O euskera se fa, pero ser no ye cualsiquier cosa. Ser ye tamién estar-ie, dondiando, luitando.

Un trango dezaga d’atro, lebando en guiña o erenzio d’os debanpasatos. Semos plegatos dica aquí, sí, pero encara no emos rematato o camín. O presén se’n ba ascape. Se’n tornan os mostros antigos con o pelello mudato, pero con tot e con ixo, nusatros e nusatras emos creyato un cuerpo;  eterochenio, embrecato, zereño. E si ué bi ye aquí, bi será tamién maitín.

Semos euskera e bi semos aquí. Bi semos aquí e bi estamos en euskera

Imos entadebán.

Te’n biens?

Manifiesto Korrika, traduzito por Bombolona Panzarguala


miércoles, 8 de abril de 2026

A BEGATAS ME BORDÍA UNA GUAMBRA

 POEMA 13 DE BASEMIAS D’UN CAMPASOLO
A  BEGATAS  ME  BORDÍA  UNA  GUAMBRA

 

Güé he plorato en ubrir os güellos,

E no sepo cuan aturará iste manantío de dolor.

Puede estar que se pasen días sin aconorto denguno

Pos o mío corazón á ormino amenista esbanzar-se.

 

Pensar en l’ombre dandaloso mirando-se a bida,

Galapatoniando sin d’equilibrio como un brozoso zapo,

Lurdamén andando por eslabadas leneras,

Buscando con delera bel anclache an amparar-se

En iste gran naufraxio que ye a suya esistenzia.

 

En istos días goso refuxiar-me en alteras tucas,

An ascuito remors cayendo sobre yo.

Rechiro a total manca de ditaladas umanas

E o silenzio granizo que cutio-cutio nos embadexe.

 

Igual como rabosa que fuye yo esnabeso ros mons,

No cato entazaga e no conoxco camins que m’enfilen,

Escobar-los toz deberba fer l’ombre tresbatito,

E como si tornase á naxer, escomenzipiar de nuebas.

 

Altera ye l’ambiesta que dende aquí columbro,

Altero ye o goyo que o esprito barafundioso rexenera.

Mas zereña a naturaleza s’amostra ta yo,

Zielo e tierra ubren grans branquils á o mío tristo corazón.

 

 

Fabian Castillo, bombolón retabillador.                                                

sábado, 14 de febrero de 2026

Asinas de puesto que tenesenos en o Zielo…


O lugar yera chico e a casa gran e estartalata. Feba muito frío e a familia yera pobra. A lola yera muito biella e perén acotraziata con sayas nieras e debaixo inaguas, calzas e apargatas d'esparto; en l’alto lebaba o que a yo, nina, me pareixeban milenta capas: forrada igual como una zebolla, con chambretas de zelpa, con manga, sin... En beluna levaba pillato, agarrapizato, o escapulario. Se i meteba tamién un achustador denzima d’a chambreta e o pañuelico; en ibierno, o mantón. E más que más, a faldriquera, d’an brotaban machicamén, u ixo me pareixeba a yo, lamins, e an levaba o que era clamaba “cachucho”, con bella perreta alzata.

A o escaso sol d'o meyodía d'os beranos a tía Zília la painaba: le desfeba o moño e quedaba suelta una luenga tufa de cabello amarillenco que a suya filla s'afanaba en arrular conzentricamén dimpués d'estirazar-lo con bellas pasatas d'a liendrera ( “no me´n des ixos estrepuñones”...) A ra fin le meteba una zinta, una beta niera, y le’n deziba : “ ya está, mai”

A lola nomás teneba dos diéns e amás no le consonaban… Ta zenar, en o tazón con bullones, flotaban as almondigas. “¿Atra begata almondigas? “¿Atra begata te’n bas ta ra ilesia? Pero se’n trayerá bel santo?”

(...)

“Zilia, ¿ qué años teneba yo en a guerra?”

Yera ra cambra una sala con dos leitos altizos, de colchón de lana “sin fer” (incomodo ta “as ninas de ziudá”), dos en cada leito: a lola con a tía, yo con a mía chirmana.

“Mai, creigo que 40 y escai...”

E yo, nina de 10 u 11 años, remero que feban a parola aspazié, sentiba que charraban de maquinas de cusir carriatas t’alto e t’abaixo, d'un puesto ent’atro uscando refuchio, con a cachimalla, as mullers e as notizias d'o frén ( ¡de tantos frens en l'alma!) que trayeban, u no, aires d'asperanza… 

E cuando as ninas mos roñábanos por dormir pretas en ixos leitos an t'afunibas e no podebas ni rebullir-te, con o capezal e os piez de metal, o Sagrau Corazón e l'Ánchel d'a Guarda en imachens pinchatas en a paré (debuxos ideyalizatos de santos e ninos farchatos igual como Marcelino pan y vino), con a pera, cosirato interruptor d'a infanzia, a mía lola cutio deziba: “asinas de puesto que tenesenos en o Zielo” . E yo pensaba en a color biba e rotilante d'os santos e as birchens d’as estampas.
Bombolona De Propio

viernes, 13 de febrero de 2026

PASTILLO U EMPANADICO¡¡¡¡ ¿ISTA YE A CUSTIÓN?


En istas embueltas d’a rematadura i empezadura d’o cabodanyo ye muito tradizional en tot l’Alto Aragón minchar en unos puestos “Pastillos” en otros puestos “Empanadicos”. Un postre que ye de tot os aragoneses, ¿qui no mincha pastillo-empanadico a istas puendas.

En cada casa lo fan d’a suya traza, con pansas sin de pansas, con almendras, sin d’almendras, con matafalúa, sin de matafalúa, con pinyons, sin de pinyons, con farina de más u menos empenta, con a masa fina, u con a masa rezia, muito u poco zucre, muita o poca zeite…

O que ye platero ye que, seigan d’an seigan, leban cabraza¡¡. Crabaza que dende ya muitas añadas, os aragoneses meten en os suyos ortals, que son plens de cabrazeras. Cal meter en a tierra a simien en o güeno d’a primabera. Cal cudiar-las ta en zagueras d’o estíu, ratabillar-las ta que seigan prestas, e alzando-las cuasi tot l’anyo, dica en os fredos d’o ibierno.

Si charras por istos puestos, los claman pastillos, dica ra buega de l’Alcanadre… De l’Alcanadre enta tierra Uesca os pastillos se tornan empanadicos… pero no mas cambea o nombre. Güenos … igual de güenos¡¡¡ a esenzia ye a mesma, a cabraza. Combiben os dos sin que dengún riña u s’encarrañe con l’otro porque ha meso más u menos zucre u mas u menos matafalúa.


E plegando ta iste inte, me da por prexinar en as barallas que bi se fan en o mundo de l’aragonés arredol d’emplegar una grafia u l’atra. O millor serba que dengún demoniza-se a dengún por emplegar a que más li pete.

L’aragonés ye una luenga que ye en as tres piedretas, e como continemos asinas rematará por amortar-se. O que cal ye que se charre, que se leiga, en a grafía que seiga, que se cante, que s’esparda por o mundo, ta que o mundo s’apercaze que en Aragón bi ha una luenga que ye nuestra e que cal cudiar-la. ¿YE MILLOR CARRAÑAR, ENZURIZAR-SE UNOS CON ATROS ANTIS QUE MIRAR DE QUE SE CHARRE U QUE S’ESCRIBA D’A TRAZA QUE SEIGA?. Con isto ro unico que semos consiguindo ye que s’esboldregue de tot, que se tresbatan as oportunidaz de leyer-lo, de charrar-lo, de sentir-lo, d’esparder-lo…

Calerba luitar por as dos grafías por igual, e cuan calga amostralo, que cadagún l’amuestre con a grafía que tienga más platera u senzillamén que li cuaque más, e no por ixo ser unos más que os atros. Cal dixar treballar en pro de l’aragonés de totas trazas que bi aiga. No meter a trabeta a qui treballa con una u con atra grafiía.

Si os que nos estimamos l’aragonés no mos rispetamos, como cal, entre nusatros por custión d’a grafía, menos encara mos rispetarán os de difuera.

L’aragonés mos amenista a toz fendo por él o que seiga menester, que semos poquez… Cal treballar por l’aragonés… que no más mos tiene a nusatros ¡¡¡E COMO OS PASTILLOS U EMPANADICOS, YE DE TOZ OS ARAGONESES!!!. No baiga á estar que os arbols no mos dexen beyer a selba…

¿EN BERAS A CUSTIÓN MÁS IMPORTÁN TA L’ARAGONÉS YE UNA U OTRA GRAFÍA?. IN PRINTIPIO ERAT VERBUM…
Bombolona Panzarguala

domingo, 1 de febrero de 2026

EN A NUEI ALUFRO UN GRAN TEYATRO

 

Me cuacarba bolar igual como as alicas,

Ta tener asinas ixe zielo azulenco ta yo solo.

Tamién quererba nadar como ros pexes,

E tener ta yo as más prefundas gorgas e galachos.


Alufro en a nuei a luna plena con güellos de bobón,

Chirmán soi d’o claberet que a ormino me clama,

E solo deseyo bolar en a escura nuei dica er,

Pos conoxco as guambras encara millor que a casa mía.

 

Con o lusco, o chigán parpiello d’o mundo

Amonico se zarra, igual como un telón de teyatro,

E tot ixo que pasa en a nuei ye o mesmo que un suenio:

A nuei ye o estato natural, pos estié antis que a luz.

A nuei ye más serena, sin a enluzernadera luz solar

Os nuestros güellos alufran o corazón más prefundamén,

E s’ubren as finestras d’os nuestros sentimientos,

E l’eterno abracar-se amoroso d’ombres e mullers

S’amuestra más plateramén entre istas oras.

Escuras oras an as almas solencas eras mesmas s’alufran

E barallan con as suyas basemias firiens,

Dica trobar en funda soledá a dulza paz de l’esprito.


No quiero albandonar o gran suenio d’a nuei,

Por ixo, en ubrir-se de maitín o gran parpiello

E enzetar una begata más atra eszena de teyatro,

Yo me’n boi buscando fuens por as arriadas,

Badinas d’auguas frescas an entregar o cuerpo espullato,

E zarrando os míos parpiellos igual como un chicot telón,

Quedar-me goyosamén soniando ta cutio entre as guambras.

 

POEMA 6 DE BASEMIAS D’UN CAMPASOLO          

Fabián Castillo          

jueves, 29 de enero de 2026

IV TROBADA D’ARAGONÉS D’ALQUEZRA. CHINERO DE 2026. CORONICA CURTA

Fa ya más d’ un par de semanas que yera-nos en a Trobada d’Alquezra e ya se ye asolato o camatón d’esperienzias positibas que estoi que bi teniemos toz. 

A sensazión que atura ye a d’una Trobada más refirmata, más rica e más ubierta ta dembas  no esclusibamén lingüísticas como son as meyoambientals e as soziolingüisticas en  rilazión con atras luengas como l’euskera, antimás d’una presenzia artistica fortal. Tot ixo  continando con a línia lingüistica e literaria en aragonés e arredol de l’aragonés con a que  naxió; e con o buen ambién entre ra chen, o que alsegura un ochetibo alazetal: charrar en  aragonés con uns e con atros. 

O programa se desembolicó seguntes s’eba parato. Nomás calió cambiar o puesto de  l’akelarre dende O Mullón ta un tresaire en acullidor rinconet d’Alquezra, porque con  l’airera que feba en O Mullón no ese-nos puesto fer o fuego ta cremar-ie o poncho. Con  tot e con ixo l’esconchuro cuentra os muitos mals de l’aragonés, composato e leyito por  o Bombolón Borinero, tanimientres ardeba o poncho semontanés, estió una nobedá bien  pincha d’a que caldrá fer un costumbre en a portalada d’as beniens Trobadas. 

O biernes día 9 de chinero s’enzetó a Trobada con " Pirineu dinno”, con David Lorenz e  Laura Martín, luitadors por a dinnidá d’a montaña. 

O sabado 10 teniemos : 

De maitín: 

- Rematadura d’a esposizión “Charrar ta no callar” de Cristina Raso. Fotos artisticas  e testos bien conchuntatos en l’aragonés sopre as luengas minorizatas. Portalada  aparén en aragonés baixorribagorzano de Jorge Pueyo. 

- Rematadura d’a esposizión de l’Atelier: “Paxentando ro fuego” de Kate Buil e  “Paisaches de lana” de Teresa Abad. Arte e polideza de conchunta en as fotos de  Kate i en as obras en lana de Teresa. 

- “Inzendios forestals. Paisache y territorio” por Raúl Vicente, que zarraba o zerclo  d’o lema “Cosirar a tierra, cosirar a vida”. Esperienzias profesionals e analís d’o  contorniello sozial, ecolochico i economico d’os fuegos granizos de ué. 

- “Monzón Notizias”. Curto ganador d’o Espiello 2025, por María Garreta (Asoziazión Querim). Frescura e simpatía con ninos aprendendo aragonés en  Monzón. 

- “L’aragonés en a “korrika” 2026”. Por Ane, Lurdes e Xabi, miembros d’ AEK. Amostranza, anbiesta soziolingüistica de l’euskera e promoción de l’euskera en a  “korrika”, cursa chigán ta ra que estiaño ye conbidato l’aragonés con l’oczitano e  o bretón. 

- Bermú en o salón de plens d’o Conzello, conbidatos por l’Asoziazión Cultural  d’Alquezra. Cal cuaternar a polideza, amplaria e solennidá d’ixe salón, con as suyas istoricas pinturas murals d’o sieglo dezigüeito. 

De tardis:

- Presentazión literaria conchunta por Elena Chazal e Chuan de Fonz, con muita buena umor i en aragonés baixorribagorzano d’os suyos libros : respeutibamén, “Cuentos de la lluna nueva” e “Sobre tot no tomar mal. Historias sin solta ni  volta”. 

- “Charrando aragonés. A luenga aragonesa en a suya zona d’uso predominán”. Por  Alex Pardos: rechira de calidá en l’aria soziolingüistica de l’aragonés. 

De nueis:  

- Borina con mosica aragonesa ufrita por o bogal punchadiscos “Rasmia” en l’ inte  en o que a chen ya se relaxa dimpués d’o trachín d’o día. 

O dominche 11 nos en fuemos ta Bierxe: 

- Besita d’a ilesia romanica de San Fertús, con pinturas murals gotico-linials de  muita calidá d’o sieglo XIII-XIV.  

- Besita d’exemplars d’un molimento natural: a planda “Petrocoptis Guarensis”.  Estió enfilata por a uellada saputa de Rafel Vidaller que mos lebó ta unas rallas ta  beyer ixas alfayas. Rafel ye bombolón d’onor e taute d’o blog “Chiretas de  Marisco”, que dende aquí recomendamos ta saper más d’o “Petrocoptis  Guarensis” e d’atros intresans temas. Antimás, esplicazións cheolochicas  adizionals d’o paisache de Guara e peña Falconera, por Pau Arbués que, como de  perén, aduyan a capir o nuestro guallardo entorno natural.

En ista IV edizión d’a Trobada s’atorgó o títol de “Bombolona d’onor” a Alizia Castán,  d’o Corrinche, que tomó o nombre de “Bombolona Calçotera”, fendo-li-ie a entrega d’un  bombolonet de punto cusito en Alquezra. Bienplegata ta casa tuya, Alizia! 

En l’alpartato d’agradeximientos no ixuplidamos a denguno d’entre toz os asistens,  muitos d’os cuals ya fan parti d’o paisache d’a Trobada por asistir-ie añada dezaga  d’añada. Manimenos cal siñalar e agradexer á: 

- Toz os que esen quiesto, pero no han puesto benir-ie ista añada.

- Toz e cadagún d’os ponens. Por os temas e por l’emplego cheneral de l’aragonés  en as suyas presentazions. Ye d’acobaltar-ie a presenzia de chobens balors como  María Garreta e Alex Pardos. 

- Totas as artistas: Cristina, Kate, Teresa, por aber feito puyar o ran estetico (i etico) d’a Trobada. Á Kate Buil, antimás, por fer tan pinchos os cartels de totas as  Trobadas d’Aragonés d’Alquezra. 

- O Consello d’a Fabla, por a suya presenzia, autoridá e trayeutoria insustituyible  en a esfensa de l’aragonés. 

- Ra colla d’o Corrinche, por l’amistanza e porque astí bi son totas as añadas. - AEK, entidá organizadera d’a “korrika”, por conbidar-ie l’aragonés ta fer-lo más  bistero, e por o escamallo d’aber-se-ne amanato t’Alquezra. 

- Ra Escuela-refuchio d’Alquezra, por a suya acullita e por cudiar-nos tan bien toz  os años. 


- O Conzello d’Alquezra, por a suyo refirme fortal, aduya e asistenzia t’os autos d’a  Trobada.


Á ra fin, a chenta zaguera rematata por o té de ralla que mos ufrió Rafel Vidaller, mos  dixó a buena sapia d’a cuatrena Trobada d’Aragonés d’Alquezra d’a que marchemos toz  con ganas de tornar-ie l’añada benién, antimás de con o ricuerdo bibo d’a olibereta  alquezrana. 

Agora ye l’inte ! 

Chinero de 2026. 

BOMBOLÓN BUXO

Leyer o poema "Akelarre ta esfuriar os mals de l'aragonés"

























martes, 27 de enero de 2026

Akelarre ta esfuriar os mals de l'aragonés

Bobóns, cholibetas, gripias e bruxetas.
Yo te clamo, Bien u Mal
ta esfuriar iste penar.
Patetas se'n torna t'as casas,
as tres pedretas cremando-sen en as brasas.
Burreros, sargandanas e biellas mal farchadas.
Suco d'uga, o mal en a muga.
Una parabra que siga replecata.
No más con ixo no estará bergoñata.
Zapos, chotos e nieros moriziegos.
Prenzipia a ulorase lo que soi dizindo.
Que s'esboldregue iste Mullón,
si l'aragonés ye amortato.
Puestar que no aliente guaire,
puestar que siga amagato,
puestar que siga en a pocha de bel San Nicostrato.

Furo zierzo, zereña tierra,
l'aragonés ye a fruita d'una biella parraleta.
Niara, berda, roya u amariella.
De tu ye o garganchón,
no ebas parato cuenta?
Tastaz iste brebache,
no más t'aprendizache.
Iste torno ye l'asperanza.
Torno que torna parabras
enta artos e dallas.
Torno de buro, torno de fumo,
broza, bereno, siente l'urmo.
Traye a rasmia, abienta ras uembras,
fiquemos a forca an lis fa mal.
Fiero mixín e puerca esparteña,
no quieras estar tu l'animal.
Charra! Charra! Anque siga con O Diaple!
L'aragonés amenista chen en iste luengo biache.
Que blinque, que s'esmelique,
que no ature, que lo ame.
Chera de suenios e lunas rusiens,
á poco se malmete iste alfaya balién.
A cullita ye presta, presta ta minchar.
Mincharemos por a boca
que en aragonés mos fa fablar.
D’aquí una goteta en sobra
e la emos de forachitar.
Ye a glarima d'una luenga
que, profes, rebiscolará.

Bombolón Borinero        


miércoles, 24 de diciembre de 2025

lunes, 22 de diciembre de 2025

ANGRUZIOSO D’ESTAR TODAS AS COSAS

 

Me cuacarba biachar por o mío corazón, d’ascuitar-li

Mientres escosco una fanega d’almendras, pensar e repensar

A nuestra condizión d’umans, o nuestro destín esconoxito.

Iste esmolaticheras que m’alcuentro entre as almendras:

¿Parará cuenta d’a suya enreble esistenzia?

¿Talmén siga goyoso en a suya condizión d’inseuto?

¿Porqué yo soi o qué soi e no atra cosa cualsiquira?

¿Tendrán os animals igual como yo tantas basemias?

 

¡Qué a mia esenzia corporia s’esmicaze dica estar polbo,

E milentas de bolismas de yo s’espardan por l’eter

E cadaguna d’eras m’amuestre esferens esperenzias:

Asinas yo poderba estar madrilla en bella gorga,

E tamién poderba estar cardelina engarcholata.

Poderba estar fuella xuta en l’agüerro,

E poderba estar minglana batalera.

 

Serba tamién o chabalín que fuye d’a cazata,

E serba tamién moiziego amagato en a espelunga.

Serba talmén tabonero en bel forato,

E serba talmén esparbero aguaitador.

Poderba estar moscallón bomboloniando,

E poderba estar alaiga bolandera.

Poderba estar limaco esbarizoso,

E poderba estar gurrión de canalera.

 

A tardi me se pasa alufrando-me a morfuga,

Rechirando atras cosetas que yo podese estar,

E m’espiguardau tanto que a zena ye sin fer,

E a fanega d’as almendras sin rematar d’escoscar.

 

POEMA 8 DE BASEMIAS D’UN CAMPASOLO
BOMBOLÓN RETABILLLADOR

GOYOSA NABIDÁ Á TOZ