domingo, 1 de febrero de 2026

EN A NUEI ALUFRO UN GRAN TEYATRO

 

Me cuacarba bolar igual como as alicas,

Ta tener asinas ixe zielo azulenco ta yo solo.

Tamién quererba nadar como ros pexes,

E tener ta yo as más prefundas gorgas e galachos.


Alufro en a nuei a luna plena con güellos de bobón,

Chirmán soi d’o claberet que a ormino me clama,

E solo deseyo bolar en a escura nuei dica er,

Pos conoxco as guambras encara millor que a casa mía.

 

Con o lusco, o chigán parpiello d’o mundo

Amonico se zarra, igual como un telón de teyatro,

E tot ixo que pasa en a nuei ye o mesmo que un suenio:

A nuei ye o estato natural, pos estié antis que a luz.

A nuei ye más serena, sin a enluzernadera luz solar

Os nuestros güellos alufran o corazón más prefundamén,

E s’ubren as finestras d’os nuestros sentimientos,

E l’eterno abracar-se amoroso d’ombres e mullers

S’amuestra más plateramén entre istas oras.

Escuras oras an as almas solencas eras mesmas s’alufran

E barallan con as suyas basemias firiens,

Dica trobar en funda soledá a dulza paz de l’esprito.


No quiero albandonar o gran suenio d’a nuei,

Por ixo, en ubrir-se de maitín o gran parpiello

E enzetar una begata más atra eszena de teyatro,

Yo me’n boi buscando fuens por as arriadas,

Badinas d’auguas frescas an entregar o cuerpo espullato,

E zarrando os míos parpiellos igual como un chicot telón,

Quedar-me goyosamén soniando ta cutio entre as guambras.

 

POEMA 6 DE BASEMIAS D’UN CAMPASOLO          

Fabián Castillo          

jueves, 29 de enero de 2026

IV TROBADA D’ARAGONÉS D’ALQUEZRA. CHINERO DE 2026. CORONICA CURTA

Fa ya más d’ un par de semanas que yera-nos en a Trobada d’Alquezra e ya se ye asolato o camatón d’esperienzias positibas que estoi que bi teniemos toz. 

A sensazión que atura ye a d’una Trobada más refirmata, más rica e más ubierta ta dembas  no esclusibamén lingüísticas como son as meyoambientals e as soziolingüisticas en  rilazión con atras luengas como l’euskera, antimás d’una presenzia artistica fortal. Tot ixo  continando con a línia lingüistica e literaria en aragonés e arredol de l’aragonés con a que  naxió; e con o buen ambién entre ra chen, o que alsegura un ochetibo alazetal: charrar en  aragonés con uns e con atros. 

O programa se desembolicó seguntes s’eba parato. Nomás calió cambiar o puesto de  l’akelarre dende O Mullón ta un tresaire en acullidor rinconet d’Alquezra, porque con  l’airera que feba en O Mullón no ese-nos puesto fer o fuego ta cremar-ie o poncho. Con  tot e con ixo l’esconchuro cuentra os muitos mals de l’aragonés, composato e leyito por  o Bombolón Borinero, tanimientres ardeba o poncho semontanés, estió una nobedá bien  pincha d’a que caldrá fer un costumbre en a portalada d’as beniens Trobadas. 

O biernes día 9 de chinero s’enzetó a Trobada con " Pirineu dinno”, con David Lorenz e  Laura Martín, luitadors por a dinnidá d’a montaña. 

O sabado 10 teniemos : 

De maitín: 

- Rematadura d’a esposizión “Charrar ta no callar” de Cristina Raso. Fotos artisticas  e testos bien conchuntatos en l’aragonés sopre as luengas minorizatas. Portalada  aparén en aragonés baixorribagorzano de Jorge Pueyo. 

- Rematadura d’a esposizión de l’Atelier: “Paxentando ro fuego” de Kate Buil e  “Paisaches de lana” de Teresa Abad. Arte e polideza de conchunta en as fotos de  Kate i en as obras en lana de Teresa. 

- “Inzendios forestals. Paisache y territorio” por Raúl Vicente, que zarraba o zerclo  d’o lema “Cosirar a tierra, cosirar a vida”. Esperienzias profesionals e analís d’o  contorniello sozial, ecolochico i economico d’os fuegos granizos de ué. 

- “Monzón Notizias”. Curto ganador d’o Espiello 2025, por María Garreta (Asoziazión Querim). Frescura e simpatía con ninos aprendendo aragonés en  Monzón. 

- “L’aragonés en a “korrika” 2026”. Por Ane, Lurdes e Xabi, miembros d’ AEK. Amostranza, anbiesta soziolingüistica de l’euskera e promoción de l’euskera en a  “korrika”, cursa chigán ta ra que estiaño ye conbidato l’aragonés con l’oczitano e  o bretón. 

- Bermú en o salón de plens d’o Conzello, conbidatos por l’Asoziazión Cultural  d’Alquezra. Cal cuaternar a polideza, amplaria e solennidá d’ixe salón, con as suyas istoricas pinturas murals d’o sieglo dezigüeito. 

De tardis:

- Presentazión literaria conchunta por Elena Chazal e Chuan de Fonz, con muita buena umor i en aragonés baixorribagorzano d’os suyos libros : respeutibamén, “Cuentos de la lluna nueva” e “Sobre tot no tomar mal. Historias sin solta ni  volta”. 

- “Charrando aragonés. A luenga aragonesa en a suya zona d’uso predominán”. Por  Alex Pardos: rechira de calidá en l’aria soziolingüistica de l’aragonés. 

De nueis:  

- Borina con mosica aragonesa ufrita por o bogal punchadiscos “Rasmia” en l’ inte  en o que a chen ya se relaxa dimpués d’o trachín d’o día. 

O dominche 11 nos en fuemos ta Bierxe: 

- Besita d’a ilesia romanica de San Fertús, con pinturas murals gotico-linials de  muita calidá d’o sieglo XIII-XIV.  

- Besita d’exemplars d’un molimento natural: a planda “Petrocoptis Guarensis”.  Estió enfilata por a uellada saputa de Rafel Vidaller que mos lebó ta unas rallas ta  beyer ixas alfayas. Rafel ye bombolón d’onor e taute d’o blog “Chiretas de  Marisco”, que dende aquí recomendamos ta saper más d’o “Petrocoptis  Guarensis” e d’atros intresans temas. Antimás, esplicazións cheolochicas  adizionals d’o paisache de Guara e peña Falconera, por Pau Arbués que, como de  perén, aduyan a capir o nuestro guallardo entorno natural.

En ista IV edizión d’a Trobada s’atorgó o títol de “Bombolona d’onor” a Alizia Castán,  d’o Corrinche, que tomó o nombre de “Bombolona Calçotera”, fendo-li-ie a entrega d’un  bombolonet de punto cusito en Alquezra. Bienplegata ta casa tuya, Alizia! 

En l’alpartato d’agradeximientos no ixuplidamos a denguno d’entre toz os asistens,  muitos d’os cuals ya fan parti d’o paisache d’a Trobada por asistir-ie añada dezaga  d’añada. Manimenos cal siñalar e agradexer á: 

- Toz os que esen quiesto, pero no han puesto benir-ie ista añada.

- Toz e cadagún d’os ponens. Por os temas e por l’emplego cheneral de l’aragonés  en as suyas presentazions. Ye d’acobaltar-ie a presenzia de chobens balors como  María Garreta e Alex Pardos. 

- Totas as artistas: Cristina, Kate, Teresa, por aber feito puyar o ran estetico (i etico) d’a Trobada. Á Kate Buil, antimás, por fer tan pinchos os cartels de totas as  Trobadas d’Aragonés d’Alquezra. 

- O Consello d’a Fabla, por a suya presenzia, autoridá e trayeutoria insustituyible  en a esfensa de l’aragonés. 

- Ra colla d’o Corrinche, por l’amistanza e porque astí bi son totas as añadas. - AEK, entidá organizadera d’a “korrika”, por conbidar-ie l’aragonés ta fer-lo más  bistero, e por o escamallo d’aber-se-ne amanato t’Alquezra. 

- Ra Escuela-refuchio d’Alquezra, por a suya acullita e por cudiar-nos tan bien toz  os años. 


- O Conzello d’Alquezra, por a suyo refirme fortal, aduya e asistenzia t’os autos d’a  Trobada.


Á ra fin, a chenta zaguera rematata por o té de ralla que mos ufrió Rafel Vidaller, mos  dixó a buena sapia d’a cuatrena Trobada d’Aragonés d’Alquezra d’a que marchemos toz  con ganas de tornar-ie l’añada benién, antimás de con o ricuerdo bibo d’a olibereta  alquezrana. 

Agora ye l’inte ! 

Chinero de 2026. 

BOMBOLÓN BUXO

Leyer o poema "Akelarre ta esfuriar os mals de l'aragonés"

























martes, 27 de enero de 2026

Akelarre ta esfuriar os mals de l'aragonés

Bobóns, cholibetas, gripias e bruxetas.
Yo te clamo, Bien u Mal
ta esfuriar iste penar.
Patetas se'n torna t'as casas,
as tres pedretas cremando-sen en as brasas.
Burreros, sargandanas e biellas mal farchadas.
Suco d'uga, o mal en a muga.
Una parabra que siga replecata.
No más con ixo no estará bergoñata.
Zapos, chotos e nieros moriziegos.
Prenzipia a ulorase lo que soi dizindo.
Que s'esboldregue iste Mullón,
si l'aragonés ye amortato.
Puestar que no aliente guaire,
puestar que siga amagato,
puestar que siga en a pocha de bel San Nicostrato.

Furo zierzo, zereña tierra,
l'aragonés ye a fruita d'una biella parraleta.
Niara, berda, roya u amariella.
De tu ye o garganchón,
no ebas parato cuenta?
Tastaz iste brebache,
no más t'aprendizache.
Iste torno ye l'asperanza.
Torno que torna parabras
enta artos e dallas.
Torno de buro, torno de fumo,
broza, bereno, siente l'urmo.
Traye a rasmia, abienta ras uembras,
fiquemos a forca an lis fa mal.
Fiero mixín e puerca esparteña,
no quieras estar tu l'animal.
Charra! Charra! Anque siga con O Diaple!
L'aragonés amenista chen en iste luengo biache.
Que blinque, que s'esmelique,
que no ature, que lo ame.
Chera de suenios e lunas rusiens,
á poco se malmete iste alfaya balién.
A cullita ye presta, presta ta minchar.
Mincharemos por a boca
que en aragonés mos fa fablar.
D’aquí una goteta en sobra
e la emos de forachitar.
Ye a glarima d'una luenga
que, profes, rebiscolará.

Bombolón Borinero        


miércoles, 24 de diciembre de 2025

lunes, 22 de diciembre de 2025

ANGRUZIOSO D’ESTAR TODAS AS COSAS

 

Me cuacarba biachar por o mío corazón, d’ascuitar-li

Mientres escosco una fanega d’almendras, pensar e repensar

A nuestra condizión d’umans, o nuestro destín esconoxito.

Iste esmolaticheras que m’alcuentro entre as almendras:

¿Parará cuenta d’a suya enreble esistenzia?

¿Talmén siga goyoso en a suya condizión d’inseuto?

¿Porqué yo soi o qué soi e no atra cosa cualsiquira?

¿Tendrán os animals igual como yo tantas basemias?

 

¡Qué a mia esenzia corporia s’esmicaze dica estar polbo,

E milentas de bolismas de yo s’espardan por l’eter

E cadaguna d’eras m’amuestre esferens esperenzias:

Asinas yo poderba estar madrilla en bella gorga,

E tamién poderba estar cardelina engarcholata.

Poderba estar fuella xuta en l’agüerro,

E poderba estar minglana batalera.

 

Serba tamién o chabalín que fuye d’a cazata,

E serba tamién moiziego amagato en a espelunga.

Serba talmén tabonero en bel forato,

E serba talmén esparbero aguaitador.

Poderba estar moscallón bomboloniando,

E poderba estar alaiga bolandera.

Poderba estar limaco esbarizoso,

E poderba estar gurrión de canalera.

 

A tardi me se pasa alufrando-me a morfuga,

Rechirando atras cosetas que yo podese estar,

E m’espiguardau tanto que a zena ye sin fer,

E a fanega d’as almendras sin rematar d’escoscar.

 

POEMA 8 DE BASEMIAS D’UN CAMPASOLO
BOMBOLÓN RETABILLLADOR

GOYOSA NABIDÁ Á TOZ

lunes, 8 de diciembre de 2025

AS FALORDIAS DE ESOPO (71-75)

 

71 -  o  pescataire  e  os  peches


Un pescataire en a suya barquilla tocaba ra flauta, creyendo que á o son d’a mosica benirban os peches, e que los prenerba con as mans; pero beyendo que os peches no feban güaire caso d’a mosica, chitó ro tresmallo en o mar e allora en sacó muitos de peches. Allora esclamó o pescataire dizindo:


-Ó pescatos mios, yo pensaba que busotros goyabaz con a mosica, pos he catau siempre que en salir de l’agua brincaz; pero conoxco agora que me tiene más probeito serbir-me d’o tresmallo que d’a flauta.


No proyeutes cosas nuebas, si te ba bien con as antigas. Siente pos o mío consello: as cosas que son inziertas, por ziertas no has de tener, porque no sapes si han d’estar.


72 -  o  pescataire  e  l’abucharda


Un cazataire paró as suyas flocadas ta cazar grudas, e agafó con era á una abucharda, a cuala beyendo-se presa, pediba á o cazataire que la soltase, pos era no yera gruda, sino abucharda, e li deziba:


-Cata que yo estoi d’as abes a más piadosa, pos no albandono á ro mío pai en a biellera.


O cazataire arreguindo-se li dizió:


-Bien repleco yo o que dizes; pero tú bolabas en compaña d’as grudas, que ocasionan muito mal en istos mons, conbiene pos que con eras amortes.


A compaña d’os güenos treballa por conserbar-la, a d’os malos dixar-la. Di-me con quí andas e te diziré quí yes.


73 -  a  rabosa  e  o  choto


Habendo una rabosa cayito sin pensar en un pozo, e estando astí aturata por estar cualcosa altera a boquera, plegó un choto asetegato á o mesmo puesto, e pregunto-le si l’augua yera dulze e abundán. A rabosa li respulió asinas:


- Bacha amigo, porque ye tan güena l’augua, que no remata de fartar-se d’era á mia fonsera. Bachó ro choto, e lugo a rabosa salió d’o pozo estribando-se en a suya cuernamenta, e dixo a ro choto ficato e entollato en o pozo.


Beluns por no fenecer ers, pierden á atros. No ye de onrados pretender o suyo probeito e utilidá, causando incomodidá.


74 -  l’alica  e  o  bolaco


L’alica, bolando dende una peña muito altera, pilló e arrampló un masito d’un rabaño. Beyendo-lo o bolaco, querió fer o mesmo. Se metió á bolar con muita belozidá, e se dixó cayer sobre o carnero más gordenco d’o mesmo rabaño, ta lebar-se-lo igual como feba l’alica, pero enreligó as unglas con a lana e no podió salir d’allí.  Allora corrió o pastor, l’engalzó, e tallando-le as alas, lis ne dio á uns mesaches ta chugar. Pregunto-le beluno:


-¿Qué paxaro yes? .


E o bolaco respulió:


-En cuanto á o mio esmo, estié alica, pero en cuanto á ras obras bolaco.


Denguno no debe fer o que no aduben os suyos alinios. Fe o que puedas, e no más, no reine en a tuya capeza bel barrenato atribimiento.


75 -  o  gallo  e  o  mixino


O lión, rei d’os animals quereba amortar á o gallo, e dio ista encomienda á o mixino con as razons que li bochaban á ixo. Lugo enriste o mixino á o gallo, e li dize:


-Biene t’aquí gallo, has d’amortar.


-¿Por qué? --dizió ro gallo. Porque lebas cresta coronada, e isto ye cosa de reis, e no pas de basallos.


Dizió ro gallo:


-¿Qué alcaso yo me la he ponito?, si la m’ha dato a naturaleza, que culpa tiengo yo.


Quedó ro mixino combenzito por l’inte e dizió:


-Beste-ne, beste-ne.


No güaire tiempo abeba tornau as espaldas, lo clama atra begata:


-Biene t’aquí gallo, has d’amortar.


-¿Por qué?


–Porque tiens muitas mullers, e isto no ye bien bisto, cuan os demás animals no en tienen más que una.


-Dize o gallo:


- Qué culpa tiengo yo en ixo. Yo no las me busco, sino que las me dan ta moltiplicar más á costa de yo.


Quedó  conbenzito ro mixino pero no pas goyoso, e d’aquí á cosa lo clama atra begata e o mesmo:


-Biene t’aquí gallo, has d’amortar.


E o gallo agora cualcosa carrañoso:


-¿E por qué?.


– Porqué debantas muito a boz e rebellas á os adormitos.


-¿Pos qué culpa bi ha en ixo—dize o gallo- ¿canto más d’o que ye menester? Antis bien o mío canto sirbe de reloch á os que han d’ir á treballar.


–Bien, marcha, marcha, li dize o mixino.


Pero cosa duró a quietú, pos li clamó atra begata, dizindo:


-Biene t’aquí gallo. ¿qué me quiers agora?


–qué has d’amortar. ¿y por qué?.


Aquí no bi ha más porqués, remató o mixino, sino porqué asinas lo queremos, e asinas amortó á o gallo.


¿Cualo ye o feito más bil? O no poder ofender e esbotar por poder. Ta fer mal e daño, nunca no mancan pretestos. Si á o poder se chunta a malinidá, denguno escapa.


Traduzión de Fabián Castillo, Bombolón Retabillador