viernes, 13 de febrero de 2026

PASTILLO U EMPANADICO¡¡¡¡ ¿ISTA YE A CUSTIÓN?


En istas embueltas d’a rematadura i empezadura d’o cabodanyo ye muito tradizional en tot l’Alto Aragón minchar en unos puestos “Pastillos” en otros puestos “Empanadicos”. Un postre que ye de tot os aragoneses, ¿qui no mincha pastillo-empanadico a istas puendas.

En cada casa lo fan d’a suya traza, con pansas sin de pansas, con almendras, sin d’almendras, con matafalúa, sin de matafalúa, con pinyons, sin de pinyons, con farina de más u menos empenta, con a masa fina, u con a masa rezia, muito u poco zucre, muita o poca zeite…

O que ye platero ye que, seigan d’an seigan, leban cabraza¡¡. Crabaza que dende ya muitas añadas, os aragoneses meten en os suyos ortals, que son plens de cabrazeras. Cal meter en a tierra a simien en o güeno d’a primabera. Cal cudiar-las ta en zagueras d’o estíu, ratabillar-las ta que seigan prestas, e alzando-las cuasi tot l’anyo, dica en os fredos d’o ibierno.

Si charras por istos puestos, los claman pastillos, dica ra buega de l’Alcanadre… De l’Alcanadre enta tierra Uesca os pastillos se tornan empanadicos… pero no mas cambea o nombre. Güenos … igual de güenos¡¡¡ a esenzia ye a mesma, a cabraza. Combiben os dos sin que dengún riña u s’encarrañe con l’otro porque ha meso más u menos zucre u mas u menos matafalúa.


E plegando ta iste inte, me da por prexinar en as barallas que bi se fan en o mundo de l’aragonés arredol d’emplegar una grafia u l’atra. O millor serba que dengún demoniza-se a dengún por emplegar a que más li pete.

L’aragonés ye una luenga que ye en as tres piedretas, e como continemos asinas rematará por amortar-se. O que cal ye que se charre, que se leiga, en a grafía que seiga, que se cante, que s’esparda por o mundo, ta que o mundo s’apercaze que en Aragón bi ha una luenga que ye nuestra e que cal cudiar-la. ¿YE MILLOR CARRAÑAR, ENZURIZAR-SE UNOS CON ATROS ANTIS QUE MIRAR DE QUE SE CHARRE U QUE S’ESCRIBA D’A TRAZA QUE SEIGA?. Con isto ro unico que semos consiguindo ye que s’esboldregue de tot, que se tresbatan as oportunidaz de leyer-lo, de charrar-lo, de sentir-lo, d’esparder-lo…

Calerba luitar por as dos grafías por igual, e cuan calga amostralo, que cadagún l’amuestre con a grafía que tienga más platera u senzillamén que li cuaque más, e no por ixo ser unos más que os atros. Cal dixar treballar en pro de l’aragonés de totas trazas que bi aiga. No meter a trabeta a qui treballa con una u con atra grafiía.

Si os que nos estimamos l’aragonés no mos rispetamos, como cal, entre nusatros por custión d’a grafía, menos encara mos rispetarán os de difuera.

L’aragonés mos amenista a toz fendo por él o que seiga menester, que semos poquez… Cal treballar por l’aragonés… que no más mos tiene a nusatros ¡¡¡E COMO OS PASTILLOS U EMPANADICOS, YE DE TOZ OS ARAGONESES!!!. No baiga á estar que os arbols no mos dexen beyer a selba…

¿EN BERAS A CUSTIÓN MÁS IMPORTÁN TA L’ARAGONÉS YE UNA U OTRA GRAFÍA?. IN PRINTIPIO ERAT VERBUM…
Bombolona Panzarguala

domingo, 1 de febrero de 2026

EN A NUEI ALUFRO UN GRAN TEYATRO

 

Me cuacarba bolar igual como as alicas,

Ta tener asinas ixe zielo azulenco ta yo solo.

Tamién quererba nadar como ros pexes,

E tener ta yo as más prefundas gorgas e galachos.


Alufro en a nuei a luna plena con güellos de bobón,

Chirmán soi d’o claberet que a ormino me clama,

E solo deseyo bolar en a escura nuei dica er,

Pos conoxco as guambras encara millor que a casa mía.

 

Con o lusco, o chigán parpiello d’o mundo

Amonico se zarra, igual como un telón de teyatro,

E tot ixo que pasa en a nuei ye o mesmo que un suenio:

A nuei ye o estato natural, pos estié antis que a luz.

A nuei ye más serena, sin a enluzernadera luz solar

Os nuestros güellos alufran o corazón más prefundamén,

E s’ubren as finestras d’os nuestros sentimientos,

E l’eterno abracar-se amoroso d’ombres e mullers

S’amuestra más plateramén entre istas oras.

Escuras oras an as almas solencas eras mesmas s’alufran

E barallan con as suyas basemias firiens,

Dica trobar en funda soledá a dulza paz de l’esprito.


No quiero albandonar o gran suenio d’a nuei,

Por ixo, en ubrir-se de maitín o gran parpiello

E enzetar una begata más atra eszena de teyatro,

Yo me’n boi buscando fuens por as arriadas,

Badinas d’auguas frescas an entregar o cuerpo espullato,

E zarrando os míos parpiellos igual como un chicot telón,

Quedar-me goyosamén soniando ta cutio entre as guambras.

 

POEMA 6 DE BASEMIAS D’UN CAMPASOLO          

Fabián Castillo          

jueves, 29 de enero de 2026

IV TROBADA D’ARAGONÉS D’ALQUEZRA. CHINERO DE 2026. CORONICA CURTA

Fa ya más d’ un par de semanas que yera-nos en a Trobada d’Alquezra e ya se ye asolato o camatón d’esperienzias positibas que estoi que bi teniemos toz. 

A sensazión que atura ye a d’una Trobada más refirmata, más rica e más ubierta ta dembas  no esclusibamén lingüísticas como son as meyoambientals e as soziolingüisticas en  rilazión con atras luengas como l’euskera, antimás d’una presenzia artistica fortal. Tot ixo  continando con a línia lingüistica e literaria en aragonés e arredol de l’aragonés con a que  naxió; e con o buen ambién entre ra chen, o que alsegura un ochetibo alazetal: charrar en  aragonés con uns e con atros. 

O programa se desembolicó seguntes s’eba parato. Nomás calió cambiar o puesto de  l’akelarre dende O Mullón ta un tresaire en acullidor rinconet d’Alquezra, porque con  l’airera que feba en O Mullón no ese-nos puesto fer o fuego ta cremar-ie o poncho. Con  tot e con ixo l’esconchuro cuentra os muitos mals de l’aragonés, composato e leyito por  o Bombolón Borinero, tanimientres ardeba o poncho semontanés, estió una nobedá bien  pincha d’a que caldrá fer un costumbre en a portalada d’as beniens Trobadas. 

O biernes día 9 de chinero s’enzetó a Trobada con " Pirineu dinno”, con David Lorenz e  Laura Martín, luitadors por a dinnidá d’a montaña. 

O sabado 10 teniemos : 

De maitín: 

- Rematadura d’a esposizión “Charrar ta no callar” de Cristina Raso. Fotos artisticas  e testos bien conchuntatos en l’aragonés sopre as luengas minorizatas. Portalada  aparén en aragonés baixorribagorzano de Jorge Pueyo. 

- Rematadura d’a esposizión de l’Atelier: “Paxentando ro fuego” de Kate Buil e  “Paisaches de lana” de Teresa Abad. Arte e polideza de conchunta en as fotos de  Kate i en as obras en lana de Teresa. 

- “Inzendios forestals. Paisache y territorio” por Raúl Vicente, que zarraba o zerclo  d’o lema “Cosirar a tierra, cosirar a vida”. Esperienzias profesionals e analís d’o  contorniello sozial, ecolochico i economico d’os fuegos granizos de ué. 

- “Monzón Notizias”. Curto ganador d’o Espiello 2025, por María Garreta (Asoziazión Querim). Frescura e simpatía con ninos aprendendo aragonés en  Monzón. 

- “L’aragonés en a “korrika” 2026”. Por Ane, Lurdes e Xabi, miembros d’ AEK. Amostranza, anbiesta soziolingüistica de l’euskera e promoción de l’euskera en a  “korrika”, cursa chigán ta ra que estiaño ye conbidato l’aragonés con l’oczitano e  o bretón. 

- Bermú en o salón de plens d’o Conzello, conbidatos por l’Asoziazión Cultural  d’Alquezra. Cal cuaternar a polideza, amplaria e solennidá d’ixe salón, con as suyas istoricas pinturas murals d’o sieglo dezigüeito. 

De tardis:

- Presentazión literaria conchunta por Elena Chazal e Chuan de Fonz, con muita buena umor i en aragonés baixorribagorzano d’os suyos libros : respeutibamén, “Cuentos de la lluna nueva” e “Sobre tot no tomar mal. Historias sin solta ni  volta”. 

- “Charrando aragonés. A luenga aragonesa en a suya zona d’uso predominán”. Por  Alex Pardos: rechira de calidá en l’aria soziolingüistica de l’aragonés. 

De nueis:  

- Borina con mosica aragonesa ufrita por o bogal punchadiscos “Rasmia” en l’ inte  en o que a chen ya se relaxa dimpués d’o trachín d’o día. 

O dominche 11 nos en fuemos ta Bierxe: 

- Besita d’a ilesia romanica de San Fertús, con pinturas murals gotico-linials de  muita calidá d’o sieglo XIII-XIV.  

- Besita d’exemplars d’un molimento natural: a planda “Petrocoptis Guarensis”.  Estió enfilata por a uellada saputa de Rafel Vidaller que mos lebó ta unas rallas ta  beyer ixas alfayas. Rafel ye bombolón d’onor e taute d’o blog “Chiretas de  Marisco”, que dende aquí recomendamos ta saper más d’o “Petrocoptis  Guarensis” e d’atros intresans temas. Antimás, esplicazións cheolochicas  adizionals d’o paisache de Guara e peña Falconera, por Pau Arbués que, como de  perén, aduyan a capir o nuestro guallardo entorno natural.

En ista IV edizión d’a Trobada s’atorgó o títol de “Bombolona d’onor” a Alizia Castán,  d’o Corrinche, que tomó o nombre de “Bombolona Calçotera”, fendo-li-ie a entrega d’un  bombolonet de punto cusito en Alquezra. Bienplegata ta casa tuya, Alizia! 

En l’alpartato d’agradeximientos no ixuplidamos a denguno d’entre toz os asistens,  muitos d’os cuals ya fan parti d’o paisache d’a Trobada por asistir-ie añada dezaga  d’añada. Manimenos cal siñalar e agradexer á: 

- Toz os que esen quiesto, pero no han puesto benir-ie ista añada.

- Toz e cadagún d’os ponens. Por os temas e por l’emplego cheneral de l’aragonés  en as suyas presentazions. Ye d’acobaltar-ie a presenzia de chobens balors como  María Garreta e Alex Pardos. 

- Totas as artistas: Cristina, Kate, Teresa, por aber feito puyar o ran estetico (i etico) d’a Trobada. Á Kate Buil, antimás, por fer tan pinchos os cartels de totas as  Trobadas d’Aragonés d’Alquezra. 

- O Consello d’a Fabla, por a suya presenzia, autoridá e trayeutoria insustituyible  en a esfensa de l’aragonés. 

- Ra colla d’o Corrinche, por l’amistanza e porque astí bi son totas as añadas. - AEK, entidá organizadera d’a “korrika”, por conbidar-ie l’aragonés ta fer-lo más  bistero, e por o escamallo d’aber-se-ne amanato t’Alquezra. 

- Ra Escuela-refuchio d’Alquezra, por a suya acullita e por cudiar-nos tan bien toz  os años. 


- O Conzello d’Alquezra, por a suyo refirme fortal, aduya e asistenzia t’os autos d’a  Trobada.


Á ra fin, a chenta zaguera rematata por o té de ralla que mos ufrió Rafel Vidaller, mos  dixó a buena sapia d’a cuatrena Trobada d’Aragonés d’Alquezra d’a que marchemos toz  con ganas de tornar-ie l’añada benién, antimás de con o ricuerdo bibo d’a olibereta  alquezrana. 

Agora ye l’inte ! 

Chinero de 2026. 

BOMBOLÓN BUXO

Leyer o poema "Akelarre ta esfuriar os mals de l'aragonés"

























martes, 27 de enero de 2026

Akelarre ta esfuriar os mals de l'aragonés

Bobóns, cholibetas, gripias e bruxetas.
Yo te clamo, Bien u Mal
ta esfuriar iste penar.
Patetas se'n torna t'as casas,
as tres pedretas cremando-sen en as brasas.
Burreros, sargandanas e biellas mal farchadas.
Suco d'uga, o mal en a muga.
Una parabra que siga replecata.
No más con ixo no estará bergoñata.
Zapos, chotos e nieros moriziegos.
Prenzipia a ulorase lo que soi dizindo.
Que s'esboldregue iste Mullón,
si l'aragonés ye amortato.
Puestar que no aliente guaire,
puestar que siga amagato,
puestar que siga en a pocha de bel San Nicostrato.

Furo zierzo, zereña tierra,
l'aragonés ye a fruita d'una biella parraleta.
Niara, berda, roya u amariella.
De tu ye o garganchón,
no ebas parato cuenta?
Tastaz iste brebache,
no más t'aprendizache.
Iste torno ye l'asperanza.
Torno que torna parabras
enta artos e dallas.
Torno de buro, torno de fumo,
broza, bereno, siente l'urmo.
Traye a rasmia, abienta ras uembras,
fiquemos a forca an lis fa mal.
Fiero mixín e puerca esparteña,
no quieras estar tu l'animal.
Charra! Charra! Anque siga con O Diaple!
L'aragonés amenista chen en iste luengo biache.
Que blinque, que s'esmelique,
que no ature, que lo ame.
Chera de suenios e lunas rusiens,
á poco se malmete iste alfaya balién.
A cullita ye presta, presta ta minchar.
Mincharemos por a boca
que en aragonés mos fa fablar.
D’aquí una goteta en sobra
e la emos de forachitar.
Ye a glarima d'una luenga
que, profes, rebiscolará.

Bombolón Borinero        


miércoles, 24 de diciembre de 2025

lunes, 22 de diciembre de 2025

ANGRUZIOSO D’ESTAR TODAS AS COSAS

 

Me cuacarba biachar por o mío corazón, d’ascuitar-li

Mientres escosco una fanega d’almendras, pensar e repensar

A nuestra condizión d’umans, o nuestro destín esconoxito.

Iste esmolaticheras que m’alcuentro entre as almendras:

¿Parará cuenta d’a suya enreble esistenzia?

¿Talmén siga goyoso en a suya condizión d’inseuto?

¿Porqué yo soi o qué soi e no atra cosa cualsiquira?

¿Tendrán os animals igual como yo tantas basemias?

 

¡Qué a mia esenzia corporia s’esmicaze dica estar polbo,

E milentas de bolismas de yo s’espardan por l’eter

E cadaguna d’eras m’amuestre esferens esperenzias:

Asinas yo poderba estar madrilla en bella gorga,

E tamién poderba estar cardelina engarcholata.

Poderba estar fuella xuta en l’agüerro,

E poderba estar minglana batalera.

 

Serba tamién o chabalín que fuye d’a cazata,

E serba tamién moiziego amagato en a espelunga.

Serba talmén tabonero en bel forato,

E serba talmén esparbero aguaitador.

Poderba estar moscallón bomboloniando,

E poderba estar alaiga bolandera.

Poderba estar limaco esbarizoso,

E poderba estar gurrión de canalera.

 

A tardi me se pasa alufrando-me a morfuga,

Rechirando atras cosetas que yo podese estar,

E m’espiguardau tanto que a zena ye sin fer,

E a fanega d’as almendras sin rematar d’escoscar.

 

POEMA 8 DE BASEMIAS D’UN CAMPASOLO
BOMBOLÓN RETABILLLADOR

GOYOSA NABIDÁ Á TOZ

lunes, 8 de diciembre de 2025

AS FALORDIAS DE ESOPO (71-75)

 

71 -  o  pescataire  e  os  peches


Un pescataire en a suya barquilla tocaba ra flauta, creyendo que á o son d’a mosica benirban os peches, e que los prenerba con as mans; pero beyendo que os peches no feban güaire caso d’a mosica, chitó ro tresmallo en o mar e allora en sacó muitos de peches. Allora esclamó o pescataire dizindo:


-Ó pescatos mios, yo pensaba que busotros goyabaz con a mosica, pos he catau siempre que en salir de l’agua brincaz; pero conoxco agora que me tiene más probeito serbir-me d’o tresmallo que d’a flauta.


No proyeutes cosas nuebas, si te ba bien con as antigas. Siente pos o mío consello: as cosas que son inziertas, por ziertas no has de tener, porque no sapes si han d’estar.


72 -  o  pescataire  e  l’abucharda


Un cazataire paró as suyas flocadas ta cazar grudas, e agafó con era á una abucharda, a cuala beyendo-se presa, pediba á o cazataire que la soltase, pos era no yera gruda, sino abucharda, e li deziba:


-Cata que yo estoi d’as abes a más piadosa, pos no albandono á ro mío pai en a biellera.


O cazataire arreguindo-se li dizió:


-Bien repleco yo o que dizes; pero tú bolabas en compaña d’as grudas, que ocasionan muito mal en istos mons, conbiene pos que con eras amortes.


A compaña d’os güenos treballa por conserbar-la, a d’os malos dixar-la. Di-me con quí andas e te diziré quí yes.


73 -  a  rabosa  e  o  choto


Habendo una rabosa cayito sin pensar en un pozo, e estando astí aturata por estar cualcosa altera a boquera, plegó un choto asetegato á o mesmo puesto, e pregunto-le si l’augua yera dulze e abundán. A rabosa li respulió asinas:


- Bacha amigo, porque ye tan güena l’augua, que no remata de fartar-se d’era á mia fonsera. Bachó ro choto, e lugo a rabosa salió d’o pozo estribando-se en a suya cuernamenta, e dixo a ro choto ficato e entollato en o pozo.


Beluns por no fenecer ers, pierden á atros. No ye de onrados pretender o suyo probeito e utilidá, causando incomodidá.


74 -  l’alica  e  o  bolaco


L’alica, bolando dende una peña muito altera, pilló e arrampló un masito d’un rabaño. Beyendo-lo o bolaco, querió fer o mesmo. Se metió á bolar con muita belozidá, e se dixó cayer sobre o carnero más gordenco d’o mesmo rabaño, ta lebar-se-lo igual como feba l’alica, pero enreligó as unglas con a lana e no podió salir d’allí.  Allora corrió o pastor, l’engalzó, e tallando-le as alas, lis ne dio á uns mesaches ta chugar. Pregunto-le beluno:


-¿Qué paxaro yes? .


E o bolaco respulió:


-En cuanto á o mio esmo, estié alica, pero en cuanto á ras obras bolaco.


Denguno no debe fer o que no aduben os suyos alinios. Fe o que puedas, e no más, no reine en a tuya capeza bel barrenato atribimiento.


75 -  o  gallo  e  o  mixino


O lión, rei d’os animals quereba amortar á o gallo, e dio ista encomienda á o mixino con as razons que li bochaban á ixo. Lugo enriste o mixino á o gallo, e li dize:


-Biene t’aquí gallo, has d’amortar.


-¿Por qué? --dizió ro gallo. Porque lebas cresta coronada, e isto ye cosa de reis, e no pas de basallos.


Dizió ro gallo:


-¿Qué alcaso yo me la he ponito?, si la m’ha dato a naturaleza, que culpa tiengo yo.


Quedó ro mixino combenzito por l’inte e dizió:


-Beste-ne, beste-ne.


No güaire tiempo abeba tornau as espaldas, lo clama atra begata:


-Biene t’aquí gallo, has d’amortar.


-¿Por qué?


–Porque tiens muitas mullers, e isto no ye bien bisto, cuan os demás animals no en tienen más que una.


-Dize o gallo:


- Qué culpa tiengo yo en ixo. Yo no las me busco, sino que las me dan ta moltiplicar más á costa de yo.


Quedó  conbenzito ro mixino pero no pas goyoso, e d’aquí á cosa lo clama atra begata e o mesmo:


-Biene t’aquí gallo, has d’amortar.


E o gallo agora cualcosa carrañoso:


-¿E por qué?.


– Porqué debantas muito a boz e rebellas á os adormitos.


-¿Pos qué culpa bi ha en ixo—dize o gallo- ¿canto más d’o que ye menester? Antis bien o mío canto sirbe de reloch á os que han d’ir á treballar.


–Bien, marcha, marcha, li dize o mixino.


Pero cosa duró a quietú, pos li clamó atra begata, dizindo:


-Biene t’aquí gallo. ¿qué me quiers agora?


–qué has d’amortar. ¿y por qué?.


Aquí no bi ha más porqués, remató o mixino, sino porqué asinas lo queremos, e asinas amortó á o gallo.


¿Cualo ye o feito más bil? O no poder ofender e esbotar por poder. Ta fer mal e daño, nunca no mancan pretestos. Si á o poder se chunta a malinidá, denguno escapa.


Traduzión de Fabián Castillo, Bombolón Retabillador