miércoles, 23 de octubre de 2024

FUSOS E USOS

Lo Meridiano Zero ye una convención que fita lo Mundo fisico e determina horarios e calandarios. Como travesa Aragón, bien poderbanos dicir que aquí, en Ordesa, en Alquezra, en Fórnols... se muga el Mundo en dos metaz. Como lo Meridiano 0º ye una convención, no siempre ye fácil dicir cuál carrasca ye a l'orient u ye a l'occident d'o Mundo. A o remate, no viene d'un furco, no se'n va d'un zurro. Ye como si las Tres Sorores estasen lo rechistro oficial d'o naiximiento ficticio d'o Mundo Oriental.

Perén, de traza tan contina como trivial, sentimos dicir un topico que tenemos instaladismo en as nuestras creyencias: los espanyols femos/fan muit tarde las actividaz cutianas elementals como chentar, cenar, chitar-se, etc.

Como buen topico, ista afirmación se sustiene en o cantalez, en immutables repeticions que, en ton aseguro e exprisión tenaz, sentimos reiterar e femos nuestras debant d'a suya granitica evidencia. Desarmar, e encara menos desfer, un credo d’ista alzaria e corpulencia estarba visto como fer lo sanantón, una aventura inútil, una interpresa con un obchectivo fato. Per ixo en fuyiré, no estarba que al remate me trobara chudgau como un vulgar hereche, desviau d'as cosas que cal creyer. Manimenos, no me n’estaré d’escribir aquí bella cochitación sencilla e, si me lo permitiz, formular bella timida -i tamién hiperbolica- propuesta.

La Tierra s’autoimposa el marabelloso ciclo de rotación, de chiro sobre ella mesma, que cumple a roso villoso e que, con l’excepción d'os Polos, determina lo nuestro Tiempo cutiano, los nuestros dias e las nuestras nueiz. Lo fa a un ritmo constant, de traza que podemos mesurar la suya durada e meter-la en relación con a nuestra cutianidat. Norresmenos nos permite predicir l’arribada e lo curso d'os dias e d'as nueiz.

La regularidat en o ciclo e ritmo d'a rotación nos ha permitiu á os humans estableixer las nuestras convencions sobre a medida d'o tiempo e lo suyo emplego pa l’ordenación d'os nuestros usaches. Hamos dividiu la vuelta completa, un día, en 24 horas e, en iste marco rondo de 24 horas, inscribimos la convención de l’orden d'as nuestras activitaz. Dormimos de nueit e semos activos de día. Almorzamos de maitín, chentamos a meyodía, cenamos ta o lusco i, entremistanto, treballamos u nos entretenemos. Tot á o ritmo d'a rotación d'a Tierra.

Ye fàcil de saber quan ye meyodía, quan veyemos que lo Sol ye en la parti més alta d'o suyo recorriu (en realidat lo recorriu lo femos nusatros) u dito d’una atra traza, quan semos concaraus perpendicularment t'o Sol. Naturalment, ixo no pasa per tot arreu a la vegata, bien a o contrario, tanimientres chira la Tierra, toz los suyos puntos chiran, de traza que la suya obliqüidat u perpendicularidat t'o Sol només coincide, només ye a mesma, en ixo que hamos conveniu a dicir-ne Meridianos.

Per convención tamién, los humanos hamos definiu e baltizau los meridianos per cifras.
De manera que, al ser la Tierra cuasiesferica e la suya sección central un corrinche, se definen 360 meridianos e se li asigna a cadaguno un valor numerico sencero entre 0 graus (º) e 360º. Toz los puntos del mesmo meridiano (e d'os 15 meridianos contiguos) viven la mesma hora solar.

Cata-te que Aragón tiene el rarizo previlechio d'estar travesau per o Meridiano 0º, conoixiu como Meridiano de Greenwich, lugar a'l canto de Londres que fixa los horarios de tot lo Mundo e las relacions horarias entre os diversos territorios, ixo que en dicimos Tiempo Universal Coordinau. Dito d’una altra manera, quan en Londres ye meyodía en l'horario solar, tamién lo ye en Ordesa, en Alquezra u en Fórnols e, per dicir atros exemplos, en Accrà (capital de Ghana) u en Gao (Malí). Manimenos, los horarios oficials son bien distintos. D'abril a octubre la nuestra hora oficial a meyodía solar son as 14:00 en cuentas d'as 12:00, en Londres son las 13:00 e en as ditas ciudaz africanas son, como pertoca a l'horario real, las 12:00.

Que a l’estiu, lo nuestro horario oficial corra dos horas debant de l’horario solar real ye conseqüencia de dos causas. La primera afecta tanto lo nuestro horario oficial d’estiu como lo d’hibierno e obedeixe a l’abance d’una hora imponiu en l’anyo 1940. La segunda, la creyación d’un horario d’estiu, una hora més abanzau que s’estableixó en 1974 con l’obchectivo d’escusar consumo d’enerchía.

Per meter uns eixemplos, l'hora oficial que emplegamos, que padeixemos, coincide con as de Berlín, Bari, Estocolmo u Varsovia, encara que las horas reals sigan una hora u més dezaga d’ístas.

Dito tot isto, ¿tan rarizo veyemos que una familia de Vigo chente 2 horas més tardi -en horario oficial- que una d’Estocolmo, Berlín, Bari u Varsovia (Vigo e Varsovia són a 29º 43’ de distància, o siga a 2 fusos horarios completos), si en realidat son chentando a la mesma hora solar? u que un senyor u una senyora de Madrid cenen dos horas dimpués que una persona d'ixas mesmas ciudaz?

En zagueras de tanto embolique con topicos e trivialidaz d'os paineters horarios, ¿no será que, a concencia u no, la nuestra naturalidat nos inclina a fer seguntes los ciclos d'a Tierra? i, si antismás, fa cien anyos, los nuestros reyayos chentaban puntualment a meyodía, agora lo femos, con a mesma naturalidat, t'as 14:00, que ye precisament meyodía en l’horario solar?

Encara més, si fer-nos vivir en l’estiu dos horas oficials més per debant de l’hora solar ye una traza tan importante d’escusar enerchía, metamos-ye una simple regla de tres e, en cuentas de rechir-nos per un horario abanzau dos horas, l'abancemos doce horas e asinas escusaremos una cantidat inimachinable d’enerchía e, asinasmesmo nos n'ixiremos en uno d'os suenios de toz mientres semos u hamos estau chovens: cambearemos lo dia per a nueit !

Tempus fugit, sed fluit.

Bombolón Carboner

miércoles, 16 de octubre de 2024

IX TROBADA D'ESTUDIOS E RECHIRAS ARREDOL DE L' ARAGONÉS - L'aragonés repuyal en Calomarde

Con o tetulo "L’aragonés repuyal en a Sierra d’ Albarrazín. Analís comparatibo de bels bocables", tos presiento iste treballo , que ro suyo ochetibo ye amostrar bels usos lingüisticos de l’ aragonés en o territorio sur d’ Aragón.


A ormino se fan dibisions e barraches masiau prezisos d’ a estendillada y emplego de l’ aragonés, que calan buegas muito estrictas en Uesca, prinzipalmén en l’ Alto Aragón, e deixan de costato Zaragoza e profes Teruel.

Dende atras tierras e atras realidaz, ista ye una gollada feita dende l’ambiesta de tantos fablans pasibos de l’ aragonés, a sobén esconeixedors d’ ixe gran tresoro lingüistico que alzan e cosiran en o suyo interior.

Os lugars eslechitos ta l’ analís comparatibo pertocan más que más a ra redolada d’o Xiloca. Tamién he enamplato a rechira enta bocabularios de Cuenca e Guadalajara, por proximidá, comunicazions istoricas, paisache e modus vivendi d’ ixa tierra que claman Zeltiberia; antimás enta Castellón, Valencia, Murcia (luengas churras) e mesmo enta Andalucía Oriental, por o tema d'a repoblazión etc.

Dimpués de fer a correspondenzia de totas as parabras que tiengo replegatas d'o mío lugar (arredol de cuatrozientas ) con os bocabularios ocheto d’ analís, a ra fin he analisato ziento cuaranta nueu. D’ istas, amuestro e comento nomás cualques bocables. A eslezión ye de begatas ta esplanicar as etimolochías , d’ atras por a suya balura sentimental ta yo, e d’ atras por fenomenos foneticos o por a suya estendillada en o territorio.  

Esperanza Gonzalo fa a suya presentazión; al canto, Paz Ríos

Bombolona De Propio                
Presentación1

viernes, 11 de octubre de 2024

IX TROBADA D’ESTUDIOS E RECHIRAS ARREDOL D’A LUENGA ARAGONESA E A SUYA LITERATURA. Chicota reseña.

Se fazió en Uesca entre o 3 e o 5 d’otubre, en o Instituto de Estudios Altoaragoneses  (IEA), situato en a carrera d’o Parque e que pende d’a Diputación Provincial que puso á  disposizión d’a Trobada as suyas instalazions e presonal. 

Bi abió, 5 ponenzias, 24 comunicazions, dos presentazions : una de publicazions reziens  de filolochía aragonesa e atra d’un libro de testos ansotanos, un conzierto de mosica  aragonesa (Miercoles de Cecina) e un rezital de poesía en aragonés por os suyos autors. 

Bi estioron representatas seis unibersidaz: Universidad de Zaragoza, profes que con  buena colla de ponens e comunicadors, Universidad Pública de Navarra-Nafarroako  Unibertsitate Publikoa, con dos comunicazions, Université Paul Valéry-Montpellier , con  dos ponenzias e tres ponens, Universidad de Castilla-La Mancha con una ponenzia, a  Universitat Oberta de Catalunya (UOC) con una comunicazión, e a Universidad  Complutense de Madrid. Antimás ye d’acobaltar l’amiro de comunicazions e ponenzias presentatas por conselleros d’o Consello d’a Fabla Aragonesa, alma e medolla d’a  trobada. Sin ixuplidar-ne una d’a Escuela Municipal de Música y Danza de Zaragoza e  senglas comunicazions d’a Asociación Cultural Q-Arte/ ASATI, d’a Colla de Charradors  “O Corrinche” d’o Centro Aragonés de Barcelona, d’a Asoziazión Cultural “ A  Gorgocha”, d’o IES Biello Aragón e d’o Rolde d’Estudios Aragoneses (REA).  Asinasmesmo bi abió prou partizipazión de diplomatos en Filolochía Aragonesa (DEFA). 

As bombolonas “De propio” e “Naval” e o bombolón” Buxo” tamién fazioron presén con  as suyas comunicazions a nuestra colla “Bomboloniar”. 

Chusé Luis Conte en a suya presentazión, chunto a Chusé Inazio Nabarro

O programa completo, se puede beyer en a pachina web d’o IEA e d’o Consello d’a Fabla.  No se fa menzión aquí de toz os interbiniens e de totas as intresans matieras tratatas porque, bi abiendo-ne tantas, se ferba catenazo l’articlo. 

Ista nuena Trobada estió asabelo de esitosa, tanto en o que pertoca á o libel academico como organizatibo: bien enfilata, bien refirmata por o personal d’o IEA, con tematica  muito bariata, sobrebuén ambién e puntualidá. Antimás de l’aragonés e o castellano, bi  espleitemos tamién d’a presenzia de bella chisla d’ oczitano e d’euskera. 

Se remató con buena chenta e buena mesada en o restaurante Fontao. 

Ye de muito agradexer a faina d’a comisión d’enfilamiento e d’a demba de luenga e  literatura d’o IEA d’a Diputación Provincial de Huesca. Toz os d’a comisión organizadera pueden sentir-sen argüellosos, porque o suyo escamallo ha produzito muito buenos  fruitos. E tamién os partizipans d’ixas chornadas inxuplidables que, seguntes dizió  Francho Nagore, asperamos que continen en pasar dos añadas. 

Os que como yo, emos sufrito dende a nuestra nineza os muitos disprezios feitos ta ra  nuestra luenga, emos espleitau firme de beyer-la-ie apreziata, estudiata e comboyata. Por  ixo, ban ta toz busatros, compañers, os míos parabiens agradexitos. 

Bi abió un rezital de poesía

Francho Nagore e M. Ángeles Ciprés en a clausura

                                                                                            OTUBRE 2024. BOMBOLÓN BUXO

lunes, 23 de septiembre de 2024

EN A BODEGA DE CASA MÍA

 Ye una tardi d’a sanmiguelada. Ha plevito en o maitín. Ascape s’enzetará á vendemar.

Astí bi soi yo, zarrando o cerclo en a bodega de casa mía, con un vaser de vino viello d’o tonel que se s’inauguraba cuan naxeba un ninón en una casa semontanesa. Que iste de 1986 ye de l’anyada d’a naixencia d’o mío fillo. Ritual de fertilidat, ye de dar, celebrato con vino, como cal.

Igual como muitas atras cosas d’antis más, ista mena de vins rancios no son ué guaire apreciatos por as chens d’agora. Los trovan aspros, recios, masiato cereños. E puestar que lo seigan, pero a suya polita color trasparent, o suyo esprito e as suyas connotacions los fan especials. Son vins amán d’os de consagrar u comulgar, que ye o que, de bella traza, femos os que en bebemos. Comunión con a casa, a cultura e os nuestros devanpasatos. 

Toz os vins, iste tamién, cal gustar-los, si puestar, en a mesma bodega. Astí amuestran millor tota ra suya sapia, en integración armonica de continent e contenito. Tanimientres en tasto un gotet, aguaito arredol e veigo os pilars d’a casa d’o sieglo decigüeito. O laco e o cubo enronatos pero encara presents e reconoixibles. Os tonels e botellas, d’os que tos poderba contar a suya historia, aduyato ixo sí, por o banquer de Yeba d’o patio, que ye o más saputo en istas custions. Tos remeraz de cuan baixaban os montanyeses a mercar vino d’o Semontano?

Foi memoria d’os tiempos d’as cuadrillas zorrupando por as bodegas, capins u meyo capins. Tardis e nueis bullaticas e barafundieras de vins, tortas e cantas. Tamién d’o present, d’o tiempo d’a fiesta en o verano con as rondas e a choventú d’a casa espleitando d’as nuestras radizs. 

Agora en un silencio d’agüerro, a bodega aparenta más un puesto sacro, un templo de Baco cristianizato convenienment. Una isla de tranquilidat an, luen d’os trachins d’o mundo, no se bi siente cosa. E fa goi aturar un ratet. Como deziba Carbonell: he sapito que o puesto an que se ye naixito ye o millor ta escansar-se. Pos ixo ye o que foi, de muito buen implaz.

Irremediablemet s’en viene ta l’esmo ro trunfo d’o tiempo, que fuyindo s’eslampa como un eslambio. Manimenos, encara tenemos l’inte present, e ye de dar que bel futuro, antis de que plegue l’hivierno.


Sanmiguelada de 2024

BOMBOLÓN BUXO


"Sientes?" Revista de l'Asociación Campo


O 29 de setiembre ye a calendata d'o primer numero d'a Revista de l'Asociación Campo 


Parabiens!             

 

sábado, 21 de septiembre de 2024

miércoles, 18 de septiembre de 2024

A SELBA SONORA




 PERÉN ENTA DEBANT¡

En istas embueltas que mos tocan que vivir, bi ha chent que nosmás preixina en fer a tana¡ de cualsiquier traza.

Una d’istas trazas ye fer a tana alrredol d’a cultura. Ta ers no ye bueno ixo de refirmar-la cultura. No más ye cultura a que a ers les cuaca, as demás trazas de cultura no i son mereixedoras do refirme d’as institucions. Como os festivals… Periferias¡ o primero en suprimir-se, dimpués de que estiese una referencia en o suyo ambito.

Bien se vale que bi ha otra chent que chita enta debant iniciativas esferens, enriquidoras, que meten en valura trazas sosteniples de fer as cosas. Meten en valura a cultura feita como cal fer-la.

Dimpués de muitas añadas cuasi no soi conszient d’o que yera acudir ta un festival de mosica. Ya soi biella ta campar por ixos puestos, as garras no me marchan… dimpués de treballar  cal marchar?  Tot isto me rondiaba por a capeza antis d’endrezar cara ta Mozota.

Ta tornar a redolar por o mundo d’os festivals hemos eslechiu “EL BOSQUE SONORO”. Muita buena elección, se fa en Mozota, un lugarón d’a provinzia de Zaragoza, con alrredor de 130 presonas. Istas chents prexinoron que ta luitar  en cuentra d’a despoblación caleba fer un festival de mosica. 

O bosque sonoro encomenzipió en meyo d’a pandemia, d’a man de tres vecins d’o lugar, con una intención integradera e recheneradera. Con a dinamización cultural e revitalización d’o monecipio rural como ochetivo prencipal dende a prespectiva sustenible, rispetuosa e vertebradera d’o territorio.

Como parti d'o suyo compromiso con a preservación d'o meyo ambiént, dende 2020 por cada dentrada vendida en o festival e a traviés d'a plataforma Tree-Nation, plantamos un arbol en arias afectatas por a perda de selbas. Ista mida esca contribuyir á ra restaurazión d'ecosistemas vulneraples e fomentar a sostenibilidá ambiental. Creyén firmemént en a importancia d'ista acción e animan  a toz os asistents a unir-se a ers en iste esfuerzo coleutivo.

Ista añada ha estau os días 7-8-9 de chunio, izen que será ra zaguera vegata que se fa en Mozota…  Han estau tres días muito pretos d’autuacions. Bi’n abió de totas trazas, ta chent muito esferens :

  • Dia 7 biernes: Tulsa, Luz Casal, Rodrigo Cuevas, Zimentiendo Djs, Lord Sassafras. EL bosque sonoro Djs.

  • Dia 8 sabado: Depedro, El Kanca, Rocio Márquez & Bronquio, Dj. Pendejo, Rialto Dj & Héctor de a Puente Vj, El bosque sonoro Djs.

  • Dia 9 domingo: Amaral, las Odio, Miriam Bronski, Ms. Vondisko, Barbara Gartland, El bosque sonoro Djs.

Chiquetas¡¡¡ ista bomobolona no mas estió ro biernes, duelo me fazió no acudir-ie a resta de días. Dende Zaragoza marchemos ta Mozota en un bus d’istos que claman agora “lanzadera”, en bi-eba de ida e de güelta ta Zaragoza, ¡o millor ta no conducir¡,  a escape estiemos en a chopera… un paisache bucolico. 

 
A organización perfeuta, o lugar muito pincho, a chent, a mosica … tot estió a ra altaria d’as espeutativas. Nusotras bi yeranos ta veyer a Luz Casal e  Rodrigo Cuevas, que ya los conoxebanos, nos trovemos con o descubrimiento de Tulsa, nos ferba muito goyo que o suyo esdevenidero en mosica seiga parellano á o d’as atras dos  estrelas á ras que prezedioron en o eszenario. 

O festival teneba que rematar o dominche con Amaral como buena rematadera. Pero a mala suarde que l’orache faizó que O Bosque Sonoro rematar-se antis con antis. O que agora claman DANA, a mañanada d’o domingo, un burz deixó abadinau o puesto an se feba o festival e no bi abio denguna traza de tornar-lo a fer. Más de 100 litros d’augua …

A organización ye fendo una replega altruista de diners ta fer frent a ras perditas, encara podez colaborar!

  Iste nomás ye una contrimuestra d’as cosetas que se puen fer. Cal refirmar a cultura, NO ME CANSARÉ DE CHILAR-LO¡¡¡¡¡ en cualsiquiera d’as trazas de fer-la. Ta que degún festival retacule, ta que a chent qu’esparde as subvenziones gosen fer-lo con talento…

Levo dende primeras d’o estiu escribindo iste chicorron debuixo,  e plegando a ra fin d’o estiu, contino en o mesmo puesto. M’amaneixen en o tozuelo imachens que s’han desemboicau … de gota traza coderén, puestos esferens, mosicas esferents, chents esferents… E perén plego nomás a una cosa platera. Que cuán más esferens son as presonas, os puestos, as mosicas… muito más enriquidor ye tot o que mos acarraza.

Bombolona Panzargüala        

lunes, 16 de septiembre de 2024

Á ORMINO TORNO T’AS REMERANZAS

 

Me cuacarba abitar en solencas armitas,

talmén tenerba que aber estato armitaño:

cosirar as imáchens, os tellatos, mientres o díya,

e rechirar en a nuei os lexendarios lecos.

¡O sí, entre biellas parez, entre peñas con mensaches,

u mesmo en alteras cadollas con anzestrals pinturas!

¡ Si podese aturar o Tiempo acabacasas

que sin de piedá nos ranca ro más quiesto!

Aturar, sí, e mesmo tornar-me-ne entazaga,

reprener a historia de nuebas, escribir-la

diya á diya, trango á trango, parola á parola,

y estar testigo asinas de tanta chen olbidata,

de tanta identidá perdita en o camín.

Quererba ascuitar as bozes, os ploros, os chalfegos,

As carrañas d’os biellos á ra catrinalla.

As albadas, os danzes, as mazadas,

as parolas d’os chobens festellando.

Quererba estar un follet peligarzero,

e bibir os intes machicos que yo querese:

Bibir asinas ixos maitins de berano

cuan prenzipiábanos á trillar en a era:

As primeras tornadas perén emozionans,

pos bi eba mar furo e ondulán

y ébanos d’amparar-nos con rasmia

d’estribor u de babor, u d’o mástil

d’as fortals  garras d’o mío lolo.

Estar un ninón caganiedos morgalloso,

plorando porqué belún l’ha feito momos.

Estar un mesache con a delera d’as cazatas,

parando zepos bel maitín de boira preta,

e sentir os ditals encheberditos

cuan ficaba o leremeco en o ganchet.

Pero calla, pobre soniador estalentato,

O Tiempo furtador cosa no perdona,

e as presonas  no somos de puenda

igual como as estazións que perén i tornan:

A nuestra puenda ye solo que una,

e un prenzipio tiene e una fin.

Asinas que rebella d’ixa trista basemia

que tiens de rechirar os intes ya bibitos,

que ni un trango entazaga emos á dar.

 

Fabián Castillo Seas                                

Poema 14 de Basemias d’un campasolo                                 

domingo, 8 de septiembre de 2024

A CASA (VI)

Leyer “A casa I”    Leyer “A casa II”    Leyer "A casa III"    Leyer “A casa IV”    Leyer “A casa V”

Puyando as escaleras, en o primer sulero yera o minchador, e á ro fundo, y estallau por un tabique con baco gran ta dentrar, o fogaríl, a chaminera del tipo franzes, á ra cucha, sin plegar t’o fundo, bordiata por cadieras, bancos, mesas luengas e curtas, sillas d’anea, repalmadors plenos de pucheros, azeiteras, cazuelas de fierro, pucheros d’arambre, e por o sulero estrebedes ta sartens, estraudes ta pucheros, fierros guardapucheros, fuelles ta escatizar as flamas, estenazas, ezt. e pinchau n’os cremallos bel caldero, que gosaba emplegar-se á diario ta cozer a pastura d’os cochíns. Ye dizir, o puesto más importán d’a casa, o más calién, o más confortable, más que más, en ibierno e cuan s’amortaba ro cochín, que yera un diya espezial. E chusto dentrando n’o minchador, á ra dreita, abeba una cozina con una gran enzimera con dos poziellos, e un grifo por an nos plegaba l’augua d’o depósito ya nombrau dinantes, o cualo, cuan yera pleno, tenerba alto u bacho uns 200 litros, ista fregadera desauguaba por un tubo t’o corral. Ista cozina teneba tamién una coziniella económica de leña, probista de forno an se feban os pastiellos de calabaza e mantecaus pa nabidá, e depósito de augua calién. Aquí se chuntaba  ra familia á ra chenta de meyodiada, e tamién ta ra zena, e ras mullers aguardaban a plegata d’os ombres d’o mon,  azacanadas en as suyas fayenas de casa, que nunca no remataban. O gran fogaríl  yera del tipo franzes, adosato á ra paret, e sobresalindo a suya bancada e estructura cuadrangular de fierro, arqueyato n’as suyas caras laterals e frontals. Probisto de repisa decoratiba e puyándose dende ista, con forma troncocónica dica ro teito. Teneba un cremallo de dos ganchos á esferéns altarias, una bacha ta caldereta chicota, e atra más altera ta caldero de fer o mondongo, tortetas e morzillas. Iste cremallo pendeba d’un gran madero cruzato entre os muros, e n’a bancada teneba un fierro guardabrasas e tamién una simple barandilla n’os laterals.

Á ra cucha d’o fogaríl abeba una mesa de obra, e n’o suyo baco s’alzaban tozas de leña chicotas bien talladas, en cabeba güena cosa. Á ra dreita, abeba una cobileta n’a paret, mui bonica, an o lolo alzaba o que trayeba n’as pochas, naballas, a petaca, bella  almendra, as claus, os mistos, e ya se quedaba posau n’a cadiera á escansar. Y en ixe cantón, arrancaban un par de cadieras mobibles e dos bancos de fusta que rodiaban una mesa prou luenga que yera en o zentro, pero que se mobeba á conbenienzia.

Dende o minchador por una puerta con cuatro beires, se saliba ta o clamau terrau d’abacho, que teneba en primeras un espazio cubilau dica o fundo, an teneban á ra cucha una chicota cambra, clamata d’as almendras, n’a que s’espardeban as almendras escoscadas dica que se bendeban, e lugo pusiorón una cama an adormiban os lolos en os suyos zaguers años, e dimpués atro en forma de terrau escubilau, mui solanero. Chusto en iste terrau, á o fundo, se ubicaba l’escusau, un cuartichón d’un metro cuadrau con puerta e un banco de obra con un tubo de porzelana trococónica, que teneba tapa de fusta con ansa. Iste escusau teneba una finestreta  ta dentrada de luz e joriau ya estaba prou, más que más en ibierno. O paper estaba pinchau en un gancho fino ficau n’a paret, yeran retallos de periódico u d’estraza. Os escrementos cayeban ta ra parte trasera d’o corral, cuatro metros abacho, tot mezclau en un borguil de tierra e fiemo. O terrau yera pleno de tiestos con toda mena de flors, abeba cheranios, calas, clabeleras, asinas como muita albaca pal berano.

En ista sala cubilada, no más dentrar se beyeba n’o sulero recholau un curioso forau de uns 5 u 6 cm. de diámetro que trabesaba a rechola e toda a reziura d’o sulero, e á trabiés d’er se beyeba abacho o corral. Iste forau yera ta pasar un ramal ta pinchar o cochín o diya de matazía. En o terrau se tendeba a ropa, e tamién treballaba asti o pelaire cuan teneba que fer u acotraziar bel colchón de lana.

(Continará…)

Fabián Castillo Seas, Bombolón Retabillador


Leyer “A casa I”    Leyer “A casa II”    Leyer "A casa III"    Leyer “A casa IV”    Leyer “A casa V”


domingo, 25 de agosto de 2024

lunes, 12 de agosto de 2024

A CASA (V)

Leyer “A casa I” Leyer “A casa II” Leyer "A casa III" Leyer “A casa IV” Leyer “A casa VI”

O chicot güerto de casa teneba una poza ta replegar as auguas cuan plebeba por meyo d’una canalera en o rafil e un tubo bachante, e tamién ista bachante replegaba l’augua d’un labadero de ropa que abeba n’o clamau terrau d’alto. En ixe hortaler se teneban belunas ortalizias e bel frutal, asinas como bella parra d’ugas moscatel, e asabelas flors. En o güerto d’a Pozaca que ye chunto á dita fuén, se teneban as trunfas, en gran cantidá pos yera un güerto gran e sobrebueno, de tierra muito fértil, con 4 faxetas d’esferens grandarias an abeba una mica de tot, trunfas, fresas, tomates, chudietas, espargos, cols, berzas, borrainas, ensaladas, zebollas, allos, pepinos, calabazins, alberchenas, espinaques, algarchofas. Tamién abeba un figonero muito güeno, e un  azeitunero ta olibas d’aliñar berdas e belunas almendreras. A poza yera graniza, teneba n’o lau cucho dica un labadero de ropa, e ta cullir augua con pozals, cuan estaba plena, á o que se puyaba por una escalera de piedra cualcosa rustica, e ta o lau dreito e á ran de solero una mena de laco de ladrillos, un pozallón que cuan quitabas o tapón tenebas que meter debán d’o chorro un pozal güelto, pos surtiba con muita rasmia e te mullabas ascape. Ista poza se plenaba con a plebia e más que más cuan bachaba o ballo dende as basas de Basacól.

Bachar o ballo yera cuan mandaban l’augua ta regar os güertos e plenar as pozas, más que más en o estiu, l’augua recorreba por grabedá todas as carreras d’o lugar, por una canalizazión de piedras que bi ha en meyo d’as mesmas, e plegaba á todas as casas e güertos, por carreras, callizos e arbellóns. Regaban por turno, e ro que teneba a poza esmediada, la replenaba. Tenebas que estar al tanto en o tuyo puesto ta ubrir a talladera e zarrar-la cuan rematabas a fayena e l’encargau de riegos, creigo que gosaba estar l’aguazil, teneba que puyar ta Basacól á tallar-la.  L’augua de gasto cutián se trayeba dende a fuén d’a Plaza, a cuala plegaba allí por una tubería dende a fuén d’a Mentirosa, que asinas claman á ixa fuén que bi ha en o lugar bezín de San Pelegrín, sobre á que Alquezra tien dreitos d’emplego muito antigos.  Ista fuén yera con a d’o Barranco, tamién clamata de Monchirigüel, as dos fuéns d’augua de manantío dica que metioron as auguas e socanillatos por as casas, en l’año 60 u 62. Muitas comunadas e chornadas de duros treballos costarban, ta fer una zancha á pico e pala dende a Mentirosa dica ras basas de Basacól, e lugo dende Basacól por a clamor d’a Payuala dica ra plaza Mayor. Ixos sí que treballorón por Alquezra, faziorón o Camín de l’augua.


Ta trayer l’augua ta casa, s’aparellaba una caballería con albarda e argaderas, istas yeran de bimbre, obras d’arte d’os zesteros que güé en diya, denguno saberba fer. Aquí tenébanos a Pedro Cuello, Pedro zestero.  Teneban cuatro bagos ta sendos cántaros de uns 10 litros cadagún, e febas toz os biaches que fesen manca, dica plenar en casa todas as tinallas u atros depósitos que tenese cadagún. En casa nuestra ya tenébanos augua n’a cozina que saliba por un grifo dorau d’os antigos, porque chusto n’o piso d’alto fizioron un depósito de obra prou gran e chusto por un forau n’o solero metioron o tubo e ro grifo ta ra cozina. Pleno d’augua ixe depósito, en tenebas ta uns díyas, pero si no’n saliba por o grifo ya s’abeba rematau, e torna á carriar augua atra begada. En a escalera tenébanos una cantarera de obra n’a paret, puyando á man drecha, que se beyeba dende o patio, ya que no yera zegata, teneba baldosa n’o solero e capeban dos cántaros e una botexa e se conserbaba fresca n’o estiu.


Ta ra bodega tamién plegaba augua por un arbellón gran, que ye una canalizazión soterránea, de perén, que replegaba as auguas de filtrazións d’os güertos que bi ha á l’atro lau d’a carrera nuestra, e tamién d’as plebias, ista augua plenaba un chicot depósito de ladrillo, do se reculliba con pozals ta emplir os abrebaderos de piedra d’as bestias, u ta regar bel tiesto, u t’o güerto si yera menester. Iste depósito, cualo alazed ye a lenera d’a casa tien un forato que trabesa a piedra e sale ta o torno, denzima d’as pozas de decantazión, e se beye escurrir por a paret e si yera muita, surtiba un buen chorro e se iba plenando. Asinas mesmo, dende o solero d’o torno e dimpués d’as pilas de decantazión, se forma una cadolla e ras auguas alcuentran salita en otra canalizazión soterranea e con prou inclinazión, que trabesando tot o siestro, desaguaba en carrera Arregueses.

 (Continará…)

Fabián Castillo Seas,  Bombolón Retabillador

 

Leyer “A casa I” Leyer “A casa II” Leyer "A casa III" Leyer “A casa IV” Leyer “A casa VI”