miércoles, 23 de julio de 2025

AS FALORDIAS DE ESOPO (26-30)

 

26 – O LUPO E O CHOTO

Un lupo siguiba á un choto t’amortar-lo, o cualo se’n puyó ta una altera peña e allí s’aseguró.  O lupo se metió debacho d’a peña agüardando á que o choto bachase. A o cabo de tres días, os dos albandonorón o puesto. O choto allora, mobito por a sete, se’n fue ta un río, e alufrando a suya brempa en l’augua, dizió entre sí:  --Yo tiengo güenas patas, polita barba e grans cuernos e con todas istas perfeczións, ¿me fa fuyir un solo lupo?. De aquí enta debán yo le quiero asperar e resistir, e no pas fuyir d’er como dica agora. O lupo, que yera zaga o choto, ascuitaba plateramén tot o que er diziba, l’enristió, l’engalzó por a pata con os diens e li dizió:--¿Qué dizes, choto indinno?, ¿porqué chitas roncas?.  Beyendose o choto preso, dizio-le : --O siñor lupo, tened compasión de yo, yo bien conoxco a mía culpa, e asinas desincuse o mío atrebimiento. Pero o lupo, no fendo caso d’as suyas parolas, l’espiazó e minchó.


Con os fuertes e rigürosos no chites roncas, ni te prezies d’as tuyas fuerzas si no las tiens, porque tardi u lugo estarás nafrato.


            27 – O BERRACO, OS CORDERS E O LUPO

Un chicot berraco bibiba en una ramada de cochíns, o cualo rinchato de fachenda, porque no podeba mandar á o suyo gusto, andaba alredol d’a pardina chitando roncas, roñando e amostrando con rabia os suyos catiróns, pensando d’ista traza espantar-los á toz. E beyendo que no feban dengún caso d’er, enoyato dizió asinas: --¿ Qué m’aprobeita estar aquí, pos anque yo mande, denguno no m’obedexe, e anque m’encarrañe, denguno fuye de yo. E determinó alpartar-se d’allí, e mudar d’adreza. Se’n fue por a montaña e binió á aturar á una ramada de corders. Allí prenzipió á roñar atra begata, e amostrar os suyos catiróns. Beyendo isto os corders prenzipioron á fuyir,  xorrontatos e amedrentitos. O berraco dizió allora: --Aquí me conbiene abitar, pos soi temito e respetato. Al cabo de bels días binió por allí un lupo, e en beyer-lo os corders s’escaporon entre unas peñas. Pero o berraco, pensando que os corders l’esfenderban no querió fuyir, e asinas l’engalzó o lupo fambroso, e lo se lebó con er. Pasó por casualidá o lupo amán d’a ramada de cochíns d’an s’abeba escapau dito berraco, o cualo, conoxiendo-los daba grans bozes e les pediba aduya. Conoxiendo-lo os cochíns se debantoron toz á l’inte e enristioron á o lupo e pudioron librar á o suyo compañer d’o periglo de muerte en que se trobaba. Allora, o berraco, beyendo-se libre en meyo de toz, pleno d’ixagrín e de bergüeña, dizió: -Agora conoxco por berdader o proberbio que dize:


Que en as fortunas e rebesadas, siempre ye güeno estar amán d’amigos e pariens; pos ye zierto que si no ese salito d’entre os mios, no ese yo endurato istos mals.


28 -  A MOSCA

Una mosca que pasaba por muito fartera, dentro en una cozina, e ta satisfer completamén á suya fambre e sete, se zabucó drento d’una olla, an zorrupó e minchó con tanta angluzia, que á ra fin esclató.

Tamién no mancan ombres, que se fican en os plazers, e os plazers rematan con ers.


29 -  O LIÓN E A RABOSA

O lión aparentaba que estaba malaudo, con ista engañufla feba benir dica er á toz os animals. Cuan los teneba en a suya espelunga, los amortaba á mida que i plegaban. Plegó tamién a rabosa, e dende difuera charraba con o lión, dizindo que sentiba muito a suya malautia. O lión, beyendo que a rabosa no dentraba e li charraba de puertas ta difuera, li dizió: --¿Porqué no dentras amiga?. Sapes porqué- dizió a rabosa- porque beigo aquí as pateyatas d’os que dentran e no beigo as d’os que salen.


En tot o que bas á fer, si no beyes güen aparello, muda lugo de consello. O discreto carmena en capeza allena.


30 -  O TABONER E O SUYO FILLO

Un labrador encorreba á un taboner con a fin d’amortar-lo. Iste que como toz os d’a suya mena yera ziego, no podeba güaire  enfilar os suyos trangos t’o forato an bibiban. --Pai de yo, dizióle o suyo fillo, ye imposible que tos salbez si no bi ha quí tos acompañe, seguir-me, pillar-me d’o mío brazo que tos enfilaré ta casa. –Ay, fillo mío, respulió o pobracho animal, ¿ Como podrás estar-me güena guía, si no beyes tú más claro que no yo?.


Muitos son ziegos en a casa propia que quieren beyer plateramén en l’allena, e que quieren fer-se importán ofrexendo servicios que no pueden reyalizar.


                           Traduzión de Fabián Castillo, Bombolón Retabillador

sábado, 19 de julio de 2025

AS FALORDIAS DE ESOPO (21-25)

 21 – O LUPO, A MULLER Y O FILLO

Un lupo fambroso buscaba de minchar ta er, ta ra lupa e ta os suyos fillos. Con muito tiento e silenzio se’n amanó ta una casa de mon, con l’asperanza d’apercazar por asti bella cosa. Tasamén plegó o lupo, sintió que una mai diziba á ro suyo fillo que ploraba: --Si no callas te chitaré á o lupo rabioso, ta que te minche. Creyendo o lupo istas parolas, pasó toda ra nuei agüardando que a mai li diese o fillo, seguntes l’en abeba prometito. Mas o fillo, dimpués que ploró muito, de canso, s’adormió, por o cualo perdió toda l’asperanza o lupo, e se’n tornó t’a suya cadolla. Lugo que a lupa beyó que tornaba o lupo con a mesma fambre, dizió-le: --¿ Qué t’ha suzedito, cómo no trayes bella cosa, pos te beigo benir con a boca ubierta e güllibaxo? Respulió o lupo:  --No te marabilles d’isto, pos m’ha engatuzau una muller toda ra nuei prometiendo-me que me darba o suyo fillo porque ploraba, e á ra fin no lo m’ha dato, e m’ha feito perder o tiempo.

Todas as cosas d’o mundo muito bariables puen estar; pero más en está ra muller. Quí a mullers da crédito cuasi perén queda moflato.


            22 – A GRANOTA MEDICA E A RABOSA

Salió una granota d’as suyas basas an bibiba, e se’n fue entre os demás animals dizindo-lis que yera muito adreta en a merezina, e que les curarba toda mena de malotias. Toz dioron credito á ra fachenda e bana esplicatiba d’a granota. Beyendo isto a rabosa dizió-lis: ¡O que barrenadura ye a buestra¡, me marabillo muito de busotros, ¿cómo podez pensar que a granota puede curar a más chicota malotia?, si era estase medica como pensaz e t’os dize, estando idrópica, e tan cargada de mals como está, ¿no s’aberba curato á era mesma en primeras?. No dez credito á ras suyas engañuflas, e menos á quí s’alaba á si mesma. A granota abergoñata s’eslampó ascape, e se’n tornó t’as suyas basas.

No salgas difuera de tú; an quiera que andubieras, que t’alcuerdes de quí yes. No te prezies de saper o que no sapes.   


23 -  A TORTUGA E L'ALICA


Zierto día a tortuga s’encarrañó de andar siempre por a tierra, e se reclamó á l’alica que la debantase en l’aire o más altero que estase posible. L’alica, ta darle gusto la pilló con as suyas unglas, e la puyó más alto que as boiras. A tortuga beyendo-se tan puyada, dizió: -- ¡Mi reina, cuanta imbidia me tienen agora todas as bestias que m’alufran en tanta altaria por denzima de toz.! No podendo l’alica endurar más a fachenda d’a tortuga, la desamparó, e cayendo dende l’alto denzima d’unas peñas se crebó en muitos piazos, e d’ista traza bosó o suyo argüello.


Si a fortuna te puya masiato, para cuenta que no sigan dandalosas as fins, e ra cayita poderba estar mortal.


24 -  O CAMELLO E CHÚPITER


O camello, beyendo á os toros con cuernos, no estaba ni brenca goyoso de sí, e se’n fue á presentar a suya quexa á Chúpiter d’ista traza: --Ye cualcosa bergoñosa que una gran bestia como yo, no tienga armas ni esfensa beluna; pos os toros tienen cuernos, os cochins diens, os arizos punchas, os mixins unglas, e asinas á proporción toz os animals tienen con qué esfender-se. Por tanto, te imploro que me des cuernos igual como os d’os toros, ta esfender-me d’os míos enemigos. Allora Chúpiter encarrañato le dizió: --Porque no yes acontentato con o que te dio a naturaleza, pa que aprendas, te quito as orellas. E l’en rancó.


O que angluzia ro alleno, merexe que le quiten o suyo. Aconorta-te con o que a naturaleza te dio.


25 -  O SOMERO ESFRAZATO DE LIÓN


Una begata un somero se bistió con a pelleta d’un lión que s’alcontró en o camín, e se’n fue t’o mon. Creyendo que yera un lión todas as bestias xorrontatas fuyiban d’er; de traza que l’espanto yera cheneral en ixa comarca. Diziba o somero entre si: --O que güen trache he prenito. Toz me respetan e fuyen de yo. L’ombre que li abeba tresbatito, e iba en rechira d’er, beyendo-le dende luen no li conoxeba e tamién le daba zera; pero como a pelleta d’o lión no abastaba á cubilar as suyas luengas orellas, conoxió que yera o somero que buscaba, e allora á palos le quitó ra pelleta, e le crebó as costiellas.


Por más que se bista a mona de seda, mona se queda. Sigas onesto en o tuyo bestir, biste siempre en o grau d’o tuyo oficio e d’o tuyo estato.


Traduzión de Fabián Castillo, Bombolón Retabillador

Canta de l'estiu

-Romero, tremoncillo e

d'espígol una miqueta-

Hue, a la fresca d'o maitín

m'he enfilau per lo camín

reixuto de polvo e sablón.

Feritas las apargatas

a saber achiperatas;

seco lo garganchón

ixutas totas las fuenz,

de tornada enta baixo,

hai replecau que las cosas

que nos vienen e esdevienen,

que nos trucan e percuten,

son las bordes produzions

d'o imprebable e impuro

cople carnal i escuro

de suenios, medranas, deseyos,

burosas esmachinacions,

primarias intuicions,

brulladas ran d'o camín

d'as nuestras vidas descendients.

Bombolón Carbó

sábado, 5 de julio de 2025

AS FALORDIAS DE ESOPO (16-20)

 

16  -    O LIÓN E O SOMERO

Un  somero alcontró á un lión, e dizió-le moflando-se ‘er: --Dios te salbe, chirmán, e s’arreguiba d’er. O lión endinando-se d’ixas parolas, dizió entre sí: --No quiera Dios que con a suya sangre empuerque os míos diens, anque deberba dixar-le escuarterizato.

Quiere dizir ista falordia, que debemos desincusar á os inorans e barfulaires.


17 – L'OMBRE E A CULLEBRA

En puenda d’ibierno, como fesen grans fredos e chelatas, un güén ombre, mobito

de piedá, acullió en a suya casa a una cullebra, la cudió e mantenió en tot aquer

tiempo. Plegando ro estiu, prenzipió á inflar-se e emponzoñar-se a cullebra e a

mober-se cuentra l’ombre, o cualo beyendo a suya ingratitú, le dizió que se’n

fuese en güena ora de casa, e ra cullebra en pagas agún se’n torno cuentra er.


Nos amuestra iste exemplo, que os ingratos e malos, más se mueven á encarrañar
á ixos que lis fan bien, que á mostrarse-les agradexitos; por a bresca lis dan
solimán; por o fruito ixagrín; e por a piedá, engañufla. A güena obra feita á
l’ingrato, no solamén ye perdita, más siempre da mal por bien. 

18 – L'ALICA E A RABOSA

L’alica furtó e prenió á una rabosa os suyos fillos ta dar de minchar á os suyos.
A rabosa siguindo á l’alica croxidaba-le que li tornase os fillos, e beyendo l’alica
que era yera muito poderosa e a rabosa umilde e chicota, no fazió caso d’era e
l’espernió. A rabosa plena de fureza e rasmia, trayó fuego e muitas ramullas
ixutas, e bordiando l’arbol an yera l’alica con os suyos fillos, le pretó fuego; e
como o fumo e as flamas ya plegaban á cremar o niedo, aforzata l’alica, por
medrana de que no se cremasen os suyos fillos, prenió e dio á ra rabosa os suyos
sin macadura denguna.

E asinas nos amuestra ista falordia, que no faigamos mal á os chicoz, porque
no se benguen de nusotros; pos de muitas trazas puede aborrezer o menor á o
mayor, e allora estarbanos castigatos á ra flama e fuego d’a chustizia debina
por ixo. Os grans no deben fer mal á os chicoz, porque muitas begatas se bengan
d’ers.

19 – A CRABA, O CRABITO E O LUPO

A craba, querendo ir á paxentar, albertió á o suyo crabiter que se quedase en casa,
que no ubrise a puerta d’a borda á denguno; porque se sapeba que muitas bestias
furas, e atros depredadors andaban alredor rechirando as bordas d’os ganaus ta
abalar-los. E dixando á ro fillo aconsellato, se’n fue á paxentar. Dende no güaire
tiempo, binió o lupo e aparentando a boz d’a craba, trucó en a puerta, dizindo-le
que ubrise. O crabito, alufrando por una fendilla d’a puerta, beyó que yera o lupo,
e li dizió:
--Yo siento a boz d’a mía mai, pero sepo que yes o mío enemigo, e que buscas a
mía sangre con boz trapazera e disimulata, pos que asinas ye, beste-ne en paz e
muito zierto que no t’ubriré.

Quiere dizir ista falordia, que quí sigue o consello d’o pai e d’a mai, bibe con
seguranza; e á ra cuentra, quí no obedeze os güenos consellos d’os pais, caye
en muitos peligros e mals, que dimpués no puedes acotraziar.

20 -  O PARDO, A GÜELLA E O LUPO

O pardo demandaba una fanega de trigo á ra güella, dizindo-le que se la eba
ampra uta que l’en tornase, e ixo lo feba estando o lupo debán, fendo fe d’ero.
A güella xorrontata por a presenzia d’o lupo, confesó que yera berdá, anque no
eba estato asinas, e demandó plazo ta rechirar-la, o cualo lo se dio o pardo.
E pasato un tiempo, tornó o pardo á demandar o trigo á ra güella, e ista respulió:
--A mía promesa estió aforzata, beyendo-me en presenzia d’o mío enemigo, pero
agora que er ya no bi ye e soi sin medrana, te niego o prometito, pos prometié
o que no debeba, gran ye a engañufa que trayes, a cuala por agora no t’aprobeitará,
pos no te bosaré.

Ista falordia amuestra que de cosa bale o que s’apercaza por fuerza, e que tardi
u lugo, se conoxe l’engaño.

                    Traduzión de Fabián Castillo, Bombolón Retabillador


miércoles, 2 de julio de 2025

PRATOS : NEDIO, BAYO, ARROSIGÓN.

Se plañeba Ánchel Conte en o prelogo de “No deixez morir a mía boz”, de que s’atorgase a l’aragonés nomás un paper solo que ta fablar de uellas e de bacumen: a nuestra luenga baleba e caleba fer-la serbir ta esprisar totas as manifestazions d’a bida. Profes que teneba razón.

Manimenos, a bida s’alazeta e s’acubilla en a naturaleza, d’a que benimos, d’a que femos parti (semos) e con a que imos (u d’a que mos alueñamos, tristamén). Asinas que totas as luengas cal que, en primeras, faigan menzión d’o meyo natural, e a nuestra, l’aragonés, lo fa. Como contrimuestra, en “Reloch de pocha” Chusé Inazio Nabarro esmienta arredol d’una trentena de menas de nieu. En ista demba natural d’a luenga aragonesa ha treballato de firme o “bombolón royo e d’onor” Rafel Vidaller, con a suya importán obra “Libro d’as matas y os animals”.

Igual como a nieu, a yerba tiene muitas apelazions en aragonés. En l’Aragonario bi trobamos: tasca, redallo, narrón, lastón, nai, rebasto, narrota, xerbillón, arbilluela, rizio, ixena, paixinter, rascleatizo, zinarrons, camatón, gargalla, azitolla, estañera, currugüela, berdenchín, blez, muergo, guirgillita, luello… e atros muitos apelatibos ta esferens menas e custions rilazionatas con as yerbas. 

Amallatar, abuquir, amarrexer, cosirar, muir, popar, remugar, bazibo, betiello, buco, coma, estibiella, maseto, esterlo, ferreñals,  esbarrainata, estransíu… “cuan o caxico fuella, o güei a boca emplena” … e un luenguismo etzetera fan parti de l’aragonés emplegato en o trestallo que podérba-nos clamar “de feners e remugadors”

Mirando d’aprender d’a naturaleza, mayestra d’a vida, en cuentas de correxir-la, l’agricultura e ganadería recheneratibas proposan manullar os pratos d’una traza sistematica que favorexca a suya conserbazión. Serba adautar ta o tiempo e zercustanzias autuals o que feban en America e fan en Africa os grans rabaños d’erbiboros que se minchan tota ra yerba, e que malas que s’en ban no bi tornarán dica l’añada benién, dando tiempo á que a tierra s’escanse e se rechenere. Os feners e os animals remugadors fan una parella perfeuta, amenistando-sen es uns á es atros. Por ixo istos animals remugadors (bacumen, uellas, crabas) tienen cuatro “estomacos” que premiten a dichestión d’a yerba por meyo d’a remuga, por o que no calerba dar-lis granos ni zerials. Os cochins e os umans en tenemos nomás uno, no podemos minchar yerba.

En a prautica, una mena de manullo recheneratibo d’os pratos ye fer dos trestallos d’animals en primavera-estíu: betiellos e bacas. Os betiellos e bimardos minchan os primers, perén en o prato birchen:  nedio u zenzero. Malas que istos han espuntato a yerba eslichiendo o que lis peta d’o prato iste, a metá paxentar, ya se clama bayo. Ye l’inte de cambear os animals: as bacas betelleras pasan a paxentar en o prato bayo, de traza que cuan lo rematen estará arrosigón. Entremistanto os betiellos e bimardos que eban pasato ta un cuatrón nedio u zenzero lo abrán trasformato en bayo. E torna e chira fendo rotazions, con aduya de pastors eleutricos (“chulez”) e de collanas con GPS e siñals acusticas, dica que s’acotolen os pratos, que se dixarán escansar de cara ta ra suya ricuperazión.

Ye de dar que no cal ixuplidar a sobrebuena traza tradizional de paxentar os animals por meyo d’a transuanzia: baixar as arreses por as cabañeras t’a tierra baixa en o ibierno e puyar-las t’os puertos en o estíu, aprobeitando asinas millor os climas e os esferens ecosistemas. 

Asinas, con teunicas recheneratibas, se faborexe o ecosistema de pratos, se refirma a biodibersidá, s’amillora a calidá d’as ferrainas e se sustiene un suelo tobo e rico en minerals, materia organica e microorganismos. Un suelo “esponcha” que aculle muita augua e fa que no s’escorra e que no s’esbarranque e s’arguile a tierra cuan plebe, un suelo que ye más resistén a falagueras e sequeras, que aprebiene u priba fuegos e que engarchola carbono en as radizs d’os yerbazals. Iste suelo sano sustiene animals sanos criatos en estensibo, sin d’antibioticos, que bi caminan fendo biers, que bi s’apaxientan al paso que lo feman, que i biben bien tratatos, e que ufren carne sana, con buena sapia, buena color e buen perfil lipidico, con libels más alteros d’omega-3 en contimparazión con as carnes d’arreses de grancha alimentatas con prensos de zerials e granos en cuenta d’ apaxentar-las.

Cosirar as bacas sinifica tamién cosirar os suelos e os feners. Desgraziadamén o bacumen criato en granchas nunca no podrá desfrutar d’una marcheta calmuda en un biero en a guambra d’ un caxicar ni tampó no paxentar un prato nedio u zenzero, ni bayo, ni arrosigón.
1 prato nedio u zenzero

2 prato bayo

3 prato arrosigón (zurda) e  bayo (dreita)

Chulio de 2025.

BOMBOLÓN BUXO.

jueves, 26 de junio de 2025

CANTA TA ESTRICALLAR OS SILENZIOS


A ora d’os arbols cantors ye plegata,

ye plegata sin dandalo con berdas esmeraldas,

a nuei de puyar as bozes, si, a nuei

emplita d’estandartes con risetas.

 

Chilemos, sí, ¿ á qué asperamos?.

Se sienten as azeras baxar d’as estrelas,

an remanioron con os nuestros garganchóns,

mientres os bolacos abalaban lunas tutonas.

 

A ora d’as mans blangas ye plegata,

ye plegata sin dandalo con berdas esmeraldas,

ye plegata estricallando as medranas,

a nuei emplita d’estandartes nuebos.

 

Chilemos, sí, ¿ á qué asperamos?.

Se siente o beire á caramuello por a sangre,

se siente a dolor en os garganchóns,

mientres as yenas abalan asperanzas.

 

A ora d’as mans funditas ye plegata,

ye plegata sin dandalo con berdas esmeraldas,

ye plegata estricallando ros silenzios,

a nuei emplita d’estandartes claros.

 

Fabián Castillo Seas, bombolón retabillador

Poema 49 de Basemias d’un Campasolo.

miércoles, 25 de junio de 2025

FOGUERA RITUAL


A foguera puya ras suyas flamas como luengas

tremolosas e difuminatas en l’aire nueiturno.

Fulgurazións an as nuestras ninetas se tresbaten

en misteriosa conesión de fuego e alma.

 

Como un dios d’a blosura rodiamos as tuyas mugas,

e t’amuestras debán nusotros como único sol en a nuei.

E arredol d’iste altar tuyo de catizas e calibos caliens,

minchamos e zorrupamos, charramos e arreguimos.

 

Ayere cosirábanos día e nuei a misteriosa flama,

güé ye un rito acotraziar con ficazio as tozas de leña.

Chunto á o fuego ofrexébanos sacrificios á dioses estranios,

güé paseyamos á uns santos arredol d’a tuya rasmia.

 

D’a nuei d’os tiempos istos rituals promanan,

perén estió a flama endicadera de debina presenzia,

e agún güé mesmo ixa flama nos embazila e nos chunta,

tanto nos parixemos á os nuestros debanpasatos.

 

Fabián Castillo Seas,  bombolón retabillador

lunes, 16 de junio de 2025

domingo, 15 de junio de 2025

UN DIOS BAIXO RO ZIELO AZUL

As primeras calors de Chunio mos izen que ye aquí o estiu, que os días son más luengos, a luz d’o sol mos alumbra en unas oras que dica fa pocos días yera ra nuei preta. Fa que o nuestro esmo mos refirme en os nuestros trangos.

Trangos que mos fan acudir en iste inte, ta o Festibal Internazional de Zine de Uesca. Estió en ixos primers trangos d’abril de 1973 cuan emcomenzipió a suya endrezera. Dende allora dica agora, se ye tornato en o referén d’os cortometraches á ran internazional e nazional. Fendo partizipe á o corto ganador d’a posibilidá de clasificar-se ta ra selezión d’os premios Oscar e Goya.

Ta yo forma parti d’a mia achenda dende moza, perén lo tiengo en a mia memoria. En as engüeltas d’o mios tiempos unibersitarios, ixas sesions de tardis en l’Olimpia. Beyendo peliculas rarizas, peliculas politas, películas fortals, peliculas que marcón a mia bisión d’o zine, peliculas clamatas agora d’ixas de culto, de totas a trazas en bi eba...

Ya feba unas añadas que no eba puesto ir-ie, dica ista edizión. E no podeba ser millor enchaquia ta tornar t’o festibal que acudir-ie ta ra sesión d’o sabado 7 de Chunio de 2025. E no poderba tornar t’o festibal de otra traza. Proyeutoron COPELAND, en a sezión de Finestra Aragonesa, que ye un largometrache decumental, dirichito por Pablo Aragüés, an mos amuestra ras andaduras de Stewart Copeland, o que estió batería d’o mitico grupo de musicaires, The Police. A o bombolón Borinero, que yera coflau dezaga de yo, prexino que le feban unas denteras... ixas baterías e mosicas...¡¡¡

Steward Copeland en o festival de zine de Uesca, imachen de Bombolón Borinero

Stewart Copeland ya mos fazió denteras en a sesión bermú, una charrada muito intresán en o salón azul d’o casino de Uesca, o mesmo sabado de maitins.

Peliculón rezién escudillau o miercres d’antis, primizia mundial, i en Uesca, enzetata ra proyeuzión por o suyo protagonista, e como eba de ser con o suyo direutor. 75 menutos de percusions, de imachens, de sospresas, de leyer, de muito leyer... en bersión orichinal, como cal que seiga en os festibal inportans. E o de Uesca ye un festibal importán, chicorrón pero no por ixo menos importán.

Podérbanos fer una comparanza con o que ye a nuestra luenga. L’aragonés ye una luenga, chicorrona pero no por ixo menos importán. Si á yo de choben me plegan a izir que Stewart Copeland estarba en Uesca, a enchaquia ye o de menos, no me l’ese creyiu, ixo ta yo ye importán, de seguras que espardirán o decumental por atros lugars, muitos más grans, festibals con mutio más diners, con muita más chen. Pero con tot e con ixo, ta nusatros con l’aragonés no cal reblar...¡¡¡ Prexinaz en un esbenidero a ra chen beyendo as películas subtitulatas en bersión orichinal en aragonés por o mundo entadebán?

Bombolona Panzargüala.

Audio - Ánchel Conte, NO DEIXEZ MORIR A MÍA VOZ

Bels parrafos d'a obra d'Ánchel Conte leyitos por David, Bombolón Laminero, dende Campillo de Dueñas






lunes, 9 de junio de 2025

AS FALORDIAS DE ESOPO (12-15)

12 - L'AZEMBLA

Una azembla fresca e molluta no aturaba de choben de fablar con milentas lobas d’a suya mai, a yeugua. Pero dimpués cuan en a bielllera se beyó condenata á endurar os continos palos d’o suyo guiador, e á lebar o trigo t’o molín mudó de retolica. Alcordo-se allora d’o somero e reconoxiolo muito umilde por o suyo pai.

D’a mesma traza son puyatos muitos ombres á una mena que no lis pertoca, se olvidan d’o suyo orichén; pero cuan a fortuna lis ha tornato atra begata en o suyo primer estato, tornan á alcorda-se d’a suya naxedura.

13 - L'ALICA E A CUERBETA

L’alica teneba entre as suyas zarpas una ostra, e pedequiaba ta crebar con o pipón a casca que enziarra aquer animal; pero yera por demás. –No quitarás cosa d’o tuyo pedequiar – escaziló una cuerbeta que se moriba d’imbidia ta aprobeitar-se d’a presa. –Remonta-te en l’aire tot o que puedas, e dixa cayer a ostra n’o sulero, e ha de crebar-se sin remeyo. Aprobó l’alica ista propuesta e siguió o consello d’a suya amiga, a cuala trobó en isto a suya bentalla, pos abendo-se a ostra feito piazos eslampó ascape á quitar de dentro a carne, arreguindo-se á carcallatas d’a credulidá de l’alica.

Para cuenta con qui t’aconsellas, pos o conseller quiere muitas begatas obtener o suyo esquimen, más que quitar-te a tú d’o contornillo.

14 - O LUPO E A GRUDA

O lupo minchando carne, trabeso-le o garganchón un güeso, e demandó á ra gruda que, pos era teneba bien luengo ro cuello, le querese sacar aquer güeso, prometiendo-li por ixo muitas dadibas, a cuala mobida por as rogarias e prometimientos le quitó ro güeso, e asinas aduyó á o lupo. A gruda demando-le que le bosase a suya fabor e cumplise o que li prometió, e o lupo li respulió: -O ingrata e desagradexita, no sapes que tenebas a tuya capeza drento d’a mía boca, de traza que te podeba degüellar si ese quiesto, e la te dixé quitar sin fer-te mal denguno, ¿e no te parixe que te fazie gran bien con ixo?,¿qué me demandas pos agora.

Ista falordia nos amuestra que fer bien á os malos no aprobeita cosa, porque nunca no s’alcuerdan d’o bien que recullen. Os malos nunca no conoxen o bien que lis fan.

15 - O BOLACO E A RABOSA

Un bolaco pillando d’una finestra un queso, lo puyó denzima d’un árbol. Como lo beyó a rabosa, deseyando furtar-le-ne, con parolas engañosas, prenzipiole á loar e dizir-le d’ista traza: -O abe muito polita, no bi ha en toz os bolatils qui siga semellan á tú, asinas n’a luminaria d’as tuyas plumas, como n’a disposizión e polideza. Si teneses a boz clara, no aberba entre as abes qui te lebase bentalla. E er, enfuelgando-se d’aquera bana alabanza, e querendo complazer á ra rabosa e amostrar-le a suya boz, prenzipió á cantar, e ubrindo o pipón, cayósele o queso que teneba en er, e antis de plegar t’o solero, a rabosa l’engalzó e en presenzia d’er lo se minchó ascape. Allora o bolaco bosó a pena d’a bana alabanza.

Amonesta ista falordia que denguno no debe sentir ni creyer as parolas engañuflas de bana alabanza, porque a bana e falsa gloria trayen berdadera carraña e dolor. Qui t’afalaga muito te quiere encantuzar.

Traduzión de Fabián Castillo, Bombolón Retabillador

domingo, 1 de junio de 2025

MARE NOSTRUM. MAR D’OS NUESTROS

Feba tiempo que no beyeba a mar e fa poco que bi estié, nomás dos dietas, en a “Costa Daurada”

Fa goyo beyer a mar, sentir-la e dixar que as suyas ondas te faigan fiestetas en os piez. Enfrontinato ta era, a suya grandaria te fa saper o chiquirrins que semos. S’amuestra como o que ye, una esprisión fortal d’a naturaleza. Ixa que, seguntes os clasicos, yera composata de cuatro componens: augua, aire, tierra, fuego.


Imachen de "Miami Turismo", Conzello de Mont-Roig


A mar Mediterrania ye una mar espezial. O Mare Nostrum que libró a zibilizazión greco-romana. A mar almogábar sulcata en a edá meya por as galeras costruyitas en as “drassanes reials de Barcelona” en a que, seguntes l’almirán Roger de Lauria, dica os pexes teneban que lebar en o lumo o “sinyal reyal d’Aragón”.

Una mar de plachas d’arena fineta, emplitas ué de toristas e de restaurans de gustoso minchar.

A mar á ra que Serrat adedicó dos cantas inixuplidables: “Mediterráneo” e “Plany al mar”. 

Una mar que, tanimientres te dixas embazilar por a suya polideza e por o suyo son, conbida a escubrir bel poema de Salvador Espríu, u a tornar á sentir as cantas de Serrat.

Una mar que as suyas ondas te fan mirar-te-las “anar i venir sense parar” entremistanto que o suyo remor te fa sondormir con l’esmo alticamato por que la tiengamos feita “una claveguera”, un socanillato. Una mar feita ué foscor de fosal, que os suyos “ploros eternos” se fan autuals por os migrans que bi s’afogan e por a mortalera en as suyas espuendas orientals, en Gaza. 

Una mar que dezaga tiene una tierra emplita de sarratons, selbas, oliberas, biñeros, árbols fruiters e bodegas mudernistas que s’asemellan a catedrals. E que conserba a suya luenga. 

Una mar e una tierra que, ta yo, fan que te trobes como en casa tuya.


Mayo de 2025

BOMBOLÓN BUXO