domingo, 25 de agosto de 2024

lunes, 12 de agosto de 2024

A CASA (V)

Leyer “A casa I Leyer “A casa II Leyer "A casa III" Leyer “A casa IV Leyer “A casa VI

O chicot güerto de casa teneba una poza ta replegar as auguas cuan plebeba por meyo d’una canalera en o rafil e un tubo bachante, e tamién ista bachante replegaba l’augua d’un labadero de ropa que abeba n’o clamau terrau d’alto. En ixe hortaler se teneban belunas ortalizias e bel frutal, asinas como bella parra d’ugas moscatel, e asabelas flors. En o güerto d’a Pozaca que ye chunto á dita fuén, se teneban as trunfas, en gran cantidá pos yera un güerto gran e sobrebueno, de tierra muito fértil, con 4 faxetas d’esferens grandarias an abeba una mica de tot, trunfas, fresas, tomates, chudietas, espargos, cols, berzas, borrainas, ensaladas, zebollas, allos, pepinos, calabazins, alberchenas, espinaques, algarchofas. Tamién abeba un figonero muito güeno, e un  azeitunero ta olibas d’aliñar berdas e belunas almendreras. A poza yera graniza, teneba n’o lau cucho dica un labadero de ropa, e ta cullir augua con pozals, cuan estaba plena, á o que se puyaba por una escalera de piedra cualcosa rustica, e ta o lau dreito e á ran de solero una mena de laco de ladrillos, un pozallón que cuan quitabas o tapón tenebas que meter debán d’o chorro un pozal güelto, pos surtiba con muita rasmia e te mullabas ascape. Ista poza se plenaba con a plebia e más que más cuan bachaba o ballo dende as basas de Basacól.

Bachar o ballo yera cuan mandaban l’augua ta regar os güertos e plenar as pozas, más que más en o estiu, l’augua recorreba por grabedá todas as carreras d’o lugar, por una canalizazión de piedras que bi ha en meyo d’as mesmas, e plegaba á todas as casas e güertos, por carreras, callizos e arbellóns. Regaban por turno, e ro que teneba a poza esmediada, la replenaba. Tenebas que estar al tanto en o tuyo puesto ta ubrir a talladera e zarrar-la cuan rematabas a fayena e l’encargau de riegos, creigo que gosaba estar l’aguazil, teneba que puyar ta Basacól á tallar-la.  L’augua de gasto cutián se trayeba dende a fuén d’a Plaza, a cuala plegaba allí por una tubería dende a fuén d’a Mentirosa, que asinas claman á ixa fuén que bi ha en o lugar bezín de San Pelegrín, sobre á que Alquezra tien dreitos d’emplego muito antigos.  Ista fuén yera con a d’o Barranco, tamién clamata de Monchirigüel, as dos fuéns d’augua de manantío dica que metioron as auguas e socanillatos por as casas, en l’año 60 u 62. Muitas comunadas e chornadas de duros treballos costarban, ta fer una zancha á pico e pala dende a Mentirosa dica ras basas de Basacól, e lugo dende Basacól por a clamor d’a Payuala dica ra plaza Mayor. Ixos sí que treballorón por Alquezra, faziorón o Camín de l’augua.


Ta trayer l’augua ta casa, s’aparellaba una caballería con albarda e argaderas, istas yeran de bimbre, obras d’arte d’os zesteros que güé en diya, denguno saberba fer. Aquí tenébanos a Pedro Cuello, Pedro zestero.  Teneban cuatro bagos ta sendos cántaros de uns 10 litros cadagún, e febas toz os biaches que fesen manca, dica plenar en casa todas as tinallas u atros depósitos que tenese cadagún. En casa nuestra ya tenébanos augua n’a cozina que saliba por un grifo dorau d’os antigos, porque chusto n’o piso d’alto fizioron un depósito de obra prou gran e chusto por un forau n’o solero metioron o tubo e ro grifo ta ra cozina. Pleno d’augua ixe depósito, en tenebas ta uns díyas, pero si no’n saliba por o grifo ya s’abeba rematau, e torna á carriar augua atra begada. En a escalera tenébanos una cantarera de obra n’a paret, puyando á man drecha, que se beyeba dende o patio, ya que no yera zegata, teneba baldosa n’o solero e capeban dos cántaros e una botexa e se conserbaba fresca n’o estiu.


Ta ra bodega tamién plegaba augua por un arbellón gran, que ye una canalizazión soterránea, de perén, que replegaba as auguas de filtrazións d’os güertos que bi ha á l’atro lau d’a carrera nuestra, e tamién d’as plebias, ista augua plenaba un chicot depósito de ladrillo, do se reculliba con pozals ta emplir os abrebaderos de piedra d’as bestias, u ta regar bel tiesto, u t’o güerto si yera menester. Iste depósito, cualo alazed ye a lenera d’a casa tien un forato que trabesa a piedra e sale ta o torno, denzima d’as pozas de decantazión, e se beye escurrir por a paret e si yera muita, surtiba un buen chorro e se iba plenando. Asinas mesmo, dende o solero d’o torno e dimpués d’as pilas de decantazión, se forma una cadolla e ras auguas alcuentran salita en otra canalizazión soterranea e con prou inclinazión, que trabesando tot o siestro, desaguaba en carrera Arregueses.

 (Continará…)

Fabián Castillo Seas,  Bombolón Retabillador

 

Leyer “A casa I Leyer “A casa II Leyer "A casa III" Leyer “A casa IV Leyer “A casa VI

martes, 2 de julio de 2024

O MODOSO AGUAITAR D’OS GÜEITRES


¡Ó güeitre que as tuyas alas sobates

en as altarias d’os nuestros zielos grisencos¡

¡Ó güeitre que os alters malos dominas,

e que á ormino decoras os amplos zielos

con o terne redolar d’o tuyo bolito¡

 

Mormostiaban d’a tuya presenzia os nuestros lolos,

por bella antiga e asurda dizienda,

pos diziban que trayebas con tú

a muerte de bel malaudo d’o lugar.

 

¡Ó biellos güeitres de modosa presenzia,

igual como monches aguaitando,

alufrando dende as más alteras rallas!

¡Yo tos aimo, escoscadors de carnuzes!

 

Aimo beyer o vuestro dominio d’o espacio,

ganando altaria sin d’aleteyo cuasi.

¿Poderba l’ombre talmén aimando-te,

aprender e apercazar ixa goyosa libertá?

 

 

                                        Fabián Castillo Seas, bombolón retabillador

L'AS D'A MAQUINETA

 La canta: L'AS D'A MAQUINETA

Lo títol orichinal: PINBALL WIZARD

Lo taute: PETE TOWNSHEND

Los cantaires e mosicaires: THE WHO

Lo idioma orichinal: ANGLÉS (ANGLATERRA)

En l'anyo: 1969

Enlaz ta Youtube: https://www.youtube.com/watch?v=4AKbUm8GrbM


No yera chugando a la maquina. 

Yera en a maquina...


Francisco Casavella, El secreto de las Fiestas


La Canta

Un mesache debenito ziego, xordo e muto, li dizen Tomaset (Tommy), ye lo millor chugador de Maquineta. Chuga per intuición e barrena las aletas (flippers), los mandos, los obstaclos, los muelles, los trocos, tot lo tablero inclinau e, més que més, los marcadors de totas las maquinas que chuga sin de sentir las mosiquetas e las luminetas psicodelicas que orixina con o suyo chuego mayestral. 

Plantau como una estatua, fa parti d'a maquineta, siente toz los mandos, lo fa siempre bien, chuga per intuición, lo marcador puyando, sin de sentir los timbres ni las campanas, ni veyer las fulgors d'as colors, chuga nomás con lo tauto e l’olor. Gana e concatena partidas e partidas de baldes, las arreata una dezaga l'atra sin de fin. 

Nos lo esplanica lo mesache recontador, lo suyo gran rival, que li amolla la simbolica corona de campión. Las maquinetas son los trastres que perlongan, que nos revelan, los sentius que li faltan a Tomaset, que expresan lo que él nos puede ufrir. La rudiosa vía mesa a o servizio d'a sensibilidat que, encara que constrenyita per as discapazidaz d'o cuerpo propio, sabe interactuar e trascender dillá. Ista canteta, Pinball Wizard (escuitaz-la también aquí: https://youtu.be/288cvhton_k), ye un sublime homenache a las capazidaz umanas. ¿Qui no ha conoxiu a belún ixamplando-se per dencima d'as suyas capazidaz aparenz?

Pete Townshend, guitarrista de The Who escribió letra e mosica d'ista canta en 1968/1969. Feba parti d'a opera roc Tommy, cualo presonache prenzipal yera, profés, lo nuestro chugador de maquineta. Tanto l’opera como la canta tenioron un exito granizo, dica o punto que en 1975 Tommy estió adautata como cinta de cine dirichita per Ken Russell e protagonizata per Elton John. En ista fantastica versión d'Elton John, (la veigaz e sentiz-la aquí:  https://www.youtube.com/watch?v=H_r_dWenKhk) amanixe lo suyo piano, cualas teclas, en una orixinal metaimachen d'o que prexina a canta, son los mandos d'a suya maquineta.

Ascuitar ista canta ha d'estar un buen motiu pa fer-nos pensar en as discapacidaz fisicas e/o intelectuals que enristen tanta chent e estorban e angunían tantas familias. Istos ya no son tiempos de fer la burla e correr a piedra los discapacitaus o d’amagar-los pa privar, pa escusar, que pase ixo. Son tiempos en os que una societat -e mesmo las familias afectatas- ha d’estar capable de localizar e reconoixer cadaguna d’istas situacions e organizar-se pa ufrir a toz los afectaus las ferramientas e los recursos asistencials, educativos, afectivos, laborals, etc. que calen. E ixo no ye malfurrir los diners, sino tot lo contrario 

Ye cosa de toz, no només d'as suyas familias. E no tanto perque ye un mandau constitucional como perque ye un identificador irrenunciable d'as sociedaz solidarias e avanzatas de veras, que s'esferencian d'ixas atras alacetatas en a brutal competición ciega entre los uns e los atros.

Una atra versión d'a canta que cal escuitar ye la de The London Symphony Orchestra con Rod Steward ( https://www.youtube.com/watch?v=br6IizSE3nE). E una atra, bien chocante, ye ista d'a Ukelele Orchestra (https://www.youtube.com/watch?v=XvdpjZYLumw).


Lo taute e los mosicos

Pete Townshend ye un londinense naxiu en 1945, fillo d'un saxofonista e una cantaira, estió criato per a suya lola de qui no en conservaba guaire buen ricuerdo. Guitarrista d'o grupo The Who, toca tamién atros estrumenz como los teclaus. Conoxiu per estricallar espeutacularment la guitarra en os suyos conciertos, ha desembolicau tamién actividaz vinclatas con o mundo editorial e ha escrito tamién articlos e atras cosetas. Ha estau siguidor d'o gurú Meher Baba, cualas amostranzas estioron fuande d'inspiración de belunas d'as suyas obras, per exemplo, Tommy. Dende fa una ripa d'anyos padeixe de sordera. 

The Who empezipioron en 1964 con iste nombre e la suya composición habitual. Con Pete Townshend, l'alma mosical, formaban lo grupo Roger Daltrey, bien conoixito cantaire, John Entwistle, tocando lo baixo e Keith Moon, la batería. Se diz que en l'interior d'a banda yeran frecuenz las desputas e desalcuerdos, sobre tot entre Townshend y Daltrey. Consideraus dintro d'as millors bandas anglesas de roc, més que més en os suyos conciertos en vivo, i ha una ripa de cantas universalment conoxitas, como Squeeze Box, Cuadrofenia, Baba O'Riley, A veyer l'azión, A mía Chenerazión,  No te tornes a engañar, etc.

Puestar difuera d'Anglaterra no plegoron a tener la nombrada d'os Beatles o d'os Rolling Stones, Manimenos, estioron grans innovadors, precursors d'a opera roc, d'o roc sinfonico e d'a estetica psicodelica e sapioron trobar un sonito que los caracterizó.

Con lo suyo sonito, encara hue choven, e lo suyo sensible mensache, ye una canta sobrebuena pa escuitar, danzar, gustar e repensar iste estiu del 2024, 55 anyos dimpués...


La traduzión

  • Maquineta: de zagal, yera muito més de futbolins, manimenos, de cabo a cuán, tamién eba chugato a la maquineta. En Barcelona las clamabanos máquinas de millón e chugabanos a o millón. Puestar, pensaba yo, perque ye la puntuación con a que te ganabas una nueva partita de baldes. Tan creíto yera que, siendo millón una parabla de propio castellana, o chuego se clamaba tamién millón en castellano, nunca me s'eba pasato per a toza fer-ne garra comprebazión. Ye agora que m'he meso en l'empandullo de traducir ista canta e pensando cómo se'n dice en aragonés a iste chuego, me trobo que no, que en castellano no i ha ni traza d'a parola millón pa desinar iste chuego, ni en a RAE ni en puesto. En a wikipedia amanixe como Pinball, con a parola anglesa, que tamién adautaron os portugueses. Atramén, en francés e en italiano, adaptan Flipper, as aletas, os mandos que aziona o chugador per aturar e empentar a bola.

  • Me calió fer-ne una chicoteta rechira entre los míos chenials companyers d'o curso DEFA e, dimpués d'a suya sobrebuena colaboración, he escullito Maquineta perqué, m'han explicanau, ye como se diz en o norte d'Aragón. 

  • Manimenos, per exichenzia d'a metrica, m'ha caliu meter millón (u pinbol) en o verso forma parti d'o millón.

  • Como Maquineta no ye prezisamén una parabla fàzil de meter en versos traduzidos d'anglés, e a vegadas no fa guarire chuego mosical, he parato tamién una versión "apocrifa" emplegando Millón. Per familiaridat, per eufonía, perque ye una parabla aragonesa que bien valerba tamién pa desinar iste chuego, perqué en os lugars d'o Baixo Aragón, envadius en estiu per os que venevanos de Barzelona con istas modernidaz, así lis en sentiba dizir tamién. Antimás perquè ye perfectament escambeable con pinball (prenunziato pinbol, profés) e, en caso que calga, poderba cambear a escape de millón a pinbol. 

Dende bien zagalet

he chugau a lo millón

en tota Zaragoza 

i debo haber chugau

no he visto en garra puesto

denguno como él

Cata-te, ixe zagal, 

Xordo, muto e ziego

Plantau como una estatua

forma parti d'o millón

siente toz los mandos

siempre chuga bien

chuga per intuición

o marcador puyando


Cata-te, ixe zagal

Xordo, muto e ziego

d'o millón lo mago 

tien bel don especial

Mago d'o millón

maniquiello flexible

como lo debe fer?

No sé pas

qué lo fa lo millor?

Cosa no lo distraye,

los timbres e campanas

no los siente pas

ni las luzetas brilans, 

chuga con la ulor

perén gana partitas

Cata-te, ixe zagal, 

Xordo, muto e ziego

Me pensaba que yera

lo millor chugador

pero agora li paso

la corona ta él

En cualsiquier maquina

siempre me burniarà

los amigos lo portan

él fa tot lo demés

barrena los dos mandos

mai lo beyes fallar

Cata-te, ixe zagal, 

Xordo, muto e ziego



  • As: Mago ye a traduzión literal direuta de wizard a l'aragonés. Eba d'estar, d'entrada, a traduzión a escullir. Manimenos, a esprisión "lo mago d'a maquineta" no ferba guaire chuego con a metrica e o ritmo d'a canta e m'ha caliu rechirar una atra parabla. As ye la que m'a parexiu que ye la que tién las millors connotazions en o contesto d'as trazas d'o personache Tommy. A o remate, pues, m'he quedau con L'as d'a maquineta. En a versión apocrifa, mantiengo a traduzión més literal Mago d'o millón.

  • I meto Cata-te, ixe zagal, xordo, muto e ziego per traduzir That deaf, dumb and blind kid Sure plays a mean pinball. Cambeo l'orden d'os dos versos e con a esprisión cata-te, ixe zagal me pienso que pinto millor a barrecha de sorpresa, escepticismo e somardería que fa trobar-se un granizo campión con semellanz escapazidaz fisicas.

Ever since I was a young boy
I've played the silver ball
From Soho down to Brighton
I must have played 'em all
But I ain't seen nothing like him
In any amusement hall

That deaf, dumb and blind kid
Sure plays a mean pinball

He stands like a statue

Becomes part of the machine
Feeling all the bumpers
Always playing clean
He plays by intuition
The digit counters fall

That deaf, dumb and blind kid
Sure plays a mean pinball

He's a pinball wizard
There has got to be a twist

A pinball wizard's
Got such a supple wrist

How do you think he does it?
I don't know
What makes him so good?

Ain't got no distractions
Can't hear no buzzers and bells
Don't see no lights a-flashin'
Plays by sense of smell

Always gets a replay
Never seen him fall

That deaf, dumb and blind kid
Sure plays a mean pinball

I thought I was
The Bally table king
But I just handed
My pinball crown to him

Even on my favorite table
He can beat my best
His disciples lead him in

And he just does the rest
He's got crazy flipper fingers
Never seen him fall

That deaf, dumb and blind kid
Sure plays a mean pinball


Chugaba a maquineta
dende bien zagalet
en tota Zaragoza
i debo haber chugau
no he visto en garra puesto
denguno como él

Cata-te, ixe zagal,
Xordo, muto e ziego

Plantau como una estatua

forma parti d'o millón
siente toz los mandos
siempre chuga bien
chuga per intuición
lo marcador puyando

Cata-te, ixe zagal
Xordo, muto e ziego

d'a maquineta l'as
tien bel don espezial

D'a maquineta, l'as
maniquiello flesible

como lo debe fer?
No sé pas
qué lo fa lo millor?

Cosa no lo distraye,
los timbres e campanas
no los siente pas
ni las luzetas brilans,

chuga con la ulor
perén gana partida

Cata-te, ixe zagal,
Xordo, muto e ziego

Me pensaba que yera
lo millor chugador
pero agora li paso
a corona ta él

En cualsiquier maquina
siempre me burniarà
los amigos lo portan

él fa tot lo demés
barrena toz los mandos
mai lo beyes fallar

Cata-te, ixe zagal,
Xordo, muto e ziego