| Milia Juste en Charrín Charrán |
| David Maynar en a suya web |
| Seda pintada per Milia Juste |
Bombolón Carbó
| Milia Juste en Charrín Charrán |
| David Maynar en a suya web |
| Seda pintada per Milia Juste |
Bombolón Carbó
MILIA JUSTE - OTUBRE 2023
Una chiqueta coronica
d’a chornata “O lesico aragonés d'o Sur d'Aragón. 40 años de treballos de
recopilazión.”
O sabado 30 de setiembre de 2023 una
colla de chen intresada en a lengua aragonesa se trobó en
Calamocha, en o Zentro d'Estudios d'o Xiloca, ta fablar d'as rechiras que s'han
lebau a fin en os zagueros 40 años sobre l'aragonés d'o sur d'Aragón. Fendo
ficazio en o títol beyeremos que ras parabras clau son lesico, sur, Aragón e
aragonés (istas zagueras promanan d’ o mesmo lesema o radiz, asinas que realmén
son tres…esclateras ta definir o tema). Creigo que ye muito importán e
sinificatibo tener en cuenta ras manifestazions lesicas (parabras,
esprisions e chiros de l'aragonés) que
perbiben en o castellano d'o sur,
considerando más que más que ro sur escomenpiziarba en a ribera dreita de
l'Ebro e s’estendillarba per tot Teruel,
plegando dica territorios de Balenzia (o continuum
romanico) e en una considerazión más
ampla, alto u baixo, dende ra linia trazada d’Almudébar ent’a abaixo (an s’ha debuxato bella muga ta siñalar a fin de l’
aragonés (de l’ alto aragonés u aragonés d’ o norte).
Os fablans e ros conoxedors d’ iste aragonés d’ o sur
imos prenito conzenzia sobre ro feito de
charrar diferén. Pero ixa esferenzia (ista traza de charrar, que también en ye, d’ aragonés) puede contribuyir a la
creyazión d'un estándar (os treballos de G. Tomás Faci, d’un costau e de David
Pardillos d’atro esfenden o modelo
meyebal d’ ista zona como ro más estendillato).
O programa d'a chornada yera muito
ambiziosa porque se querió meter-ie ro
mayor lumero posible d'estudios. S'alternoron comunicazions u chiquetas ponenzias
con escansos ta prener bel café. As ponenzias (o títol d’ as cualas se puede
leyer en o cartel adchunto) s’ agrupaban
baixo istos epígrafes:
As pausas d’ o café fazioron onra ta que
fluyera libremén a conbersazión e l'escambio d’ opinions entre ros asistens.
Ta integrar todas as contrimuestras
d’ o patrimonio inmaterial se fazioron bella lectura de poemas e un conzierto.
A ras 8:45 yera prebista ra
rezeuzión d’os partizipans. Contino, a
ras 9:00, ora orada, escomenzipió l'auto de presentazión d'a chornada, con l’asistencia d’ a presidenta d’ o CEJ
e atras autoridaz.
A meya mañana bi abió ra presentación
de l'Academia Aragonesa d'a Luenga. A interbenzión de Juan Pablo Martínez en
representazión d’ ista suszitó ,como yera de dar, o debate sobre ra grafía de cuasi consenso que se proposa como
ofizial.
Ta acabar yera programada una
mesa de debate an s’eba demandato a ros
integrans bella reflesión sobre tres pundos:
1. Importanzia d'o lesico
aragonés en a fabla popular en o Sur d'Aragón como patrimonio cultural
inmaterial.
2. Situazión, problematica e eboluzión
d'o lesico aragonés en o Sur d'Aragón sobre a base d'a tuya esperenzia en a
tuya localidat.
3. Iniziatibas conoxidas u que
podrían lebar-se a cabo ta conoxer, conserbar e promober l'uso d'o lexico
aragonés en o Sur d'Aragón.
Cadagún fazió ra suya esposizión , bellas propuestas de futuro e compromisos a los cuals se poderba plegar.
D’as ponenzias presentadas ta yo
destacarba “La colla de Fablans d’ o sur d’ Aragón y la rebista Ruixada” por o
significau e ra importanzia que tenió ro grupo de chobens que inizioron en
aquels tempraners años o suyo estudio de l'aragonés . Tamién me cuacó asabelo
conoxer en persona a Marco Negredo,Fernado
Romanos, Migalánchel Martín e a ros
chirmans de Jaime ,entre d’ atros porque n’eba sentito charrar muitismo e conoxeba ras suyas autibidaz e treballos.
Por o que fa a ro tema d’ os retes sozials Chabier Lozano presentó de traza esclatera la creyazión d’ una aplicación web ta consultas, equibalenzias e distribuzión de parabras que puede fer muita onra ta ros estudios lesicos.
En parabras de Chusé Inazio Nabarro:
A nuestra luenga se ye morindo per as cambras de os espitals (de Chaca, de Uesca, de Balbastro…) As biellas silabas d’ ista fabla con sapia á buro e á simién se son morindo d’ una traza aseutica, arredolatas de tubos e goters, plenas de gasas e cotons (…) entre blancas parez s’ ascuita la larga gorgolla d’ ista biella fabla romanze que se muere, que se nos muere a toz(…)
Debán d'una situación problematica e endemica: despoblación, diglosia e albandono (emigrazión…d'a cuala somos fillos tantos e que ha debilitato ra nuestra luenga). Petisme fa ya muitos años escribeba , antes que se cudisen esprisions como “a España baziada “ e” a Laponia ispanica:
“Las estadísticas demográficas predicen que somos como el escarabajo monegrino, una raza a extinguir: escasa natalidad, condiciones climáticas adversas, falta de infraestructuras, despoblación del territorio…”
D’os tres pundos de debate e reflesión me pienso que o más importán ye ro tercer: iniziatibas. Resumindo o espíritu d’ o que se dizió:
Personalmén estió ta yo una trobada entrañable, que me remobió cosetas d’ aintro porque podié conoxer chen que treballa ta salbar o que queda d'aragonés en os suyos lugars, e no rebla encara que ixa mica d’ aragonés, a sobén, siga amagato en o castellano.
A luenga ye un organismo,
fablar-ne más d’ una ye contimuestra de
no uniformidat e sin duda sinonimo de riqueza.
A luenga ye un filtro d'o mundo.
Somos o que fablamos, no en tiengo garra duda.
E cal que tot se pueda dezir e nombrar en aragonés ta que no s’ amorte ixa manera de beyer o mundo d’ o sur d’ Aragón.
En as tristas e luengas nueis de ibierno,
cuan solo que o traquiar d'o mío corazón
siento bomboloniando en o mío tozuelo,
o mixin me s'afalaga chunto á o fogaril,
e pasa ra nuei embolicato chunto á yo,
como si querese cudiar á o suyo amo.
Se fan asaber que larguizas istas nueis d'abiento,
a fridor se fica drento d'a casa e no te dixa aturar.
Siento chuflar l'aire cuan baxa de puerto,
e á begatas a boira se fica dica ra cambra
por ixe bentañón estricallato d'a finestra.
Pero isto perén ye estato asinas,
ye o costumbre fer fridor en os ibiernos,
e no tiengo dreito á chemecar por cualcosa tan normal,
asinas que meto bellas tozas sobre as zagueras flamas,
e biengan nueis de fridor e dias de bruxina,
que o mixin e yo asperaremos o que siga menister,
dica que o mal orache escampe e salga o sol,
e con a suya caloreta continemos con a bida.
Fabián Castillo Seas
Soi en o branquil de tu,
fueras de yo,
disposada a beyer-te
igual como ra primer bez,
igual como ra plebia,
persistén
igual como ro día
dezaga d'a nuei
d'as nuestras parabras.
Cosirando clamaré
e demandaré por tu.
Atra begata os tuyos datos,
as tuyas siñals,
o nuestro ola!
serán o nuebo,
o prenzipio, a barca
en o nuestro mar …
Tot ye un inmenso,
inesnabesable agüerro.
No bi ha cosa más bana
que asperar
un agüerro dezaga d'atro.
E trencar l'armonía
d'as fuellas cayendo
una dezaga d'atra
una dezaga d'atra.
E d'as trazas d'os transeúns …
banos.
Banas trazas.
Bano asperar
atra cosa
que no siga agüerro.
E, de rapiconté,
trencar l'armonía
d'as fuellas cayendo.
Con un chilo! Bano…
E atra aspera.
Atra malinconía.
E atro estar yo.
Ixe estar yo.
Perén bano…
Aposentata deban de l’ordenador beigo un calandario que seguntes mete, o dia 23 de setiembre encomenzipio l’agüerro, ¡pero chiquetas¡¡¡ a finestra tiengo batalera¡¡¡ son tres cuartos ta ras 8 e fa un orache como si estase agosto¡
No será isto parti d’o cambeo climático? U como dize mi mai “ igual son de grillaus os mandos d’arriba que os d’abaixo”, tot isto amaneixe aquí por que os sapers tradizionals dizen que ya cal encomenzipiar á fer as fainas d’as olibas …
Resulta que o primer dominche de otubre ye o dominche d’o Rosario, que ye particular porque bi ha que replegar as olibas ta meter-las en conserba, ta verdas. Cuán yo yera más choben (que encara soi), mi pai replegaba as olibas d’a olibera de l’ortal, ista ye d’a bariedá d’a que se meten en conserba, mai se deixó ta coger-las pa fer azeite. Ta fer azeite a barieda aparente ye l’alquezrana. Trazas de mi pai que agora qu’el no bi ye, contino fendo-las…
Las replego, muitas ya pintan, ya son entreberatas (isto ya marca que maduran antis… cambeo climatico?), como no mas ye una olibera ta cullir-la no cal tirar de mandils, a man s’alanta más. Una begata ya en casa se trian, por si s’escapau beluna en o pozal.
Nusotras en casa las meter-mos en conserba con sosa, istas se minchan antis, otra traza de meter-las en conserba, ye metendolas con sal, pero istas lo menos cal deixar-las una añada ta minchar-te-las.
Si¡¡ sosa caustica, ye o que bi ha¡¡¡ as trazas de perén… se meten en remojo en augua con sosa caustica “ta matar-las” (sacar-les o fortor) e ta no pasar-nos con as midas d’a sosa, se miden as olibas con un “almud”, que ye una mida de capazidá, a proporzión ye un almud d’olibas, una cucharada de sosa, “a sosa no ye como a d’antis.. ixa si que las mataba…” diz mi mai¡¡¡.
| Almud
|
Ta medir l’augua, se plenan os potes an ban a poner-se as olibas, e seguntes os almuz qu’entren en o bote… meteremos más u menos sosa, no cal pasar-se de midas, que si te pasas se tornan nieras e pansas. Se plena d’augua. S’escurre l’augua ta otro puesto e asti se chitan as cucharadas de sosa, que seiga menester. Plegaus ta iste inte, agora cal regolber l’agua dica ra sosa seiga ya diluyita.
Se tornan a plenar os botes, que ya son plenos d’as olibas, dica que seigan tapatas d’augua. Deixando-las con ista mesma augua una nuei, (24 oras) a l’otro dia l’augua ya será tornata marronisca. Isto gosa dezir que cal cambear-les l’augua tantos días como seiga menester, una begata por dia, ta ir-ie meyo bien, dica que l’augua torne a surtir clara, como si no ese pasau cosa…¡¡¡
BOMBOLONA PANZARGÜALA
Fabián, o Bombolón Retabillador, nos leye iste atro testo de Astí en do l'aire sofla ta sobater as fuellas de os árbols, de Chusé Inazio Nabarro
Ye platero, quiero estar-ie Carmen París. Cualsiquiera que se trobe á ista muller denzima de un eszenario me pienso que apercazará isto.¿Qui no?
O zaguer trenta de setiembre estié en o mío lugar, Berdún. Cuan puyo tiengo, profes, remeranzas de cuan yera nino e no adubo á aturar ixe amor fundo que li tiengo cuan esnabeso as suyas carreras. Tamién me plega una mica de tristura porque bi ha casas buedas de raso. Asinas pues, cuan se fa cualsiquier coseta, ya siga un conzierto, una esposizión o un mercato, me pleno de goyo. Astí bi yera yo pues en a Plaza Mayor aguardando ro conzierto de Carmen París (sí, sí, Carmen París en Berdún e de baldes) en una plaza do milentas begatas eba chugato á querer estar gran.
Iste conzierto estió posible á ro proyeuto Casa Chuglar. Casa Chuglar ye una nueba colla (María José Menal e Ángel Vergara de La Chaminera) que tiene l’antiga casa do yera ra escuela de pintura (ixa que en os 70s tantisma chen anglesa trayió) como puesto de trobada e que estará un museu de instrumens. Bien, florer, bien. Casa Chuglar ye un proyeuto coleutibo e que ha parato atras autibidaz como pintar un mural en a escuela, “El traje que llevó Fleta” en Echo u atros conziertos en o mesmo Berdún. Ye platero que ye una colla en esfensa d’o rural; e ixo, perén ye bueno. Me pienso (e ixo dizió tamién Ángel en a presentazión) que si no estase por as mullers, muitismas d’istas cosas no poderban fer-se. Bien por eras tamién, florer. Manimenos, calerba dar paso á l’artista, asinas que le’n dioron e plegó con una rasmia que cuasi daba tremolíns. Carmen surtió por a carrera dende a casa d’o lugar e prenzipio a cantar una ixota, ixa que dize “Tengo una plantada una flor, y en los montes de Navarra…”, con no más de l’aduya d’as parez como ro unico micrófono. Estió como cuan te dan dos lapos en o caixo e no sapes por do han plegato. Remató a canta e prenzipió a primera obazión. En l’eszenario no eba más que un piano e un guitarrico que fazió serbir no más en una canta, pero ye que á Carmen no li son menester os instrumens. A suya casa están l’eszenario e as ondas que se’n ban por l’aire cuan se preta una tecla. Me pienso que Carmen París tiene ixe “sambenito” de que fa no más ixotas, pero no ye berdá e ye una Artista en mayusclas. Puestar que dica ixe sabado no me ese meso á ascuitar a suya mosica no más por inoranzia, pero poder ascuitar ixe mezclayo entre ixota, mosica latina, chotis, bolero u jazz, en a plaza d’o mío lugar plena de chen… no más me manca decir “grazias”.
Antimás, Carmen París ye una muller de conbizións. No solamén sozials, tamién mosicals. Entre atras chanadas pudo contar como a cretica, en aquers primer disco, le deziba que ixo no yera ixota; profes que no, siñó. Por ixo ro segundo disco le metió como tetulo “Jotera lo serás tú”, ja! Porque ye que Carmen París ye muito más que ixo. Ye una artista que apercazó ro puesto do yera ixe sabado. Apercazó a chen. Apercazó que totas as notas que surtiban d’o suyo piano yeran parabras que bibirán perén en ixa plaza. “Cuerpo triste”, “Jotera lo serás tú”, “Cositas in-Solitas”, a bersión de “Nana del caballo grande” d’a zinta “La Novia” de Paula Ortiz, “Calle Melancolía”… Ye difícil fer machia e que a chen no beiga ra trapazería, pero ye que en ixe conzierto no bi habió denguna. Mosica, Carmen París e Berdún. Me pienso que no puede pedir-se más.
O nombre d’a redolada istorica que a suya capital ye Buil, lo’n ye tamién d’una rebista que dende fa bellas añadas publica añalmén l’ “Asoziazión de vecinos y amigos de Santa María de Buil”.
“Viello Sobrarbe” ye una publicazión bien pincha, con sobrebuena calidá en o contenito d’os suyos intresáns e bariatos articlos, al paso de bien acotraziata en o tocante á paper e presentazión.
Ye conzebita como beiclo de comunicazión d´as remeranzas, d’as radizs, d’a identidá, d’a bida e d’a proyeuzión en t’o futuro d’o Biello Sobrarbe. Buil, as suyas aldeyas, a cultura tradizional, a imigrazión, as presonas, as casas, as fainas, os ritos, os cuentos e falordias, a istoria, a toponimia, a creyazión literaria, o patrimonio arquiteutonico e artistico, as bibenzias presonals, os decumentos istoricos, as autibidaz festibas e culturals de l’asoziazión e un luengo etcetera rebuten as más de zien pachinas que ufre cadagún d’os exemplars d’a rebista.Ye d’acobaltar que gosan amanixer-ie bels articlos en aragonés : á raya de meya dozena, alto u baxo. O lumero d’a presén añada s’ubre con un poema d’Anchel Conte: “Si reblo” e remata con una composizión en prosa d´Emilia Juste “Nieva”. Antimás se bi troba “O que a tierra guarda d’a lengua” de Xabier Tomás, ”Chusé Noguero. Un compositor d’o Viello Sobarbe”, de Chorche Paniello e un cuento: “Pardeta n’a cocina”, d’o que m’entrefilo l’autora. Pero antimás d’ixo l´aragonés gosa entreberar tamién articlos en castellano como “El cuaderno de un notario de Buil del año 1358” de María Jesús Pérez. A nuestra luenga acucuta, por un regular, más que más, cuan se fa referenzia a ditos, mazadas, istorias, toponimia, fainas u cualsiquier atra custión que tienga que beyer con a cultura tradizional.
Pero o que más m’estimo ye que “Viello Sobrarbe” me coneuta añalmén con as mías radizs presonals e familiars, al estar mi mai naxita de casa Sánchez d’ A Lezina, ta do bi puyaba de ninón dica que os míos lolos se’n fuoron ta Barzelona. Alzo perén en l´esmo e l´alma imachens , bibenzias e recosiros imborrables d’ixa chiquina aldeya de Santa María de Buil en a que s’ alazeta una parti muito importán d’ a mía identidá.
BOMBOLÓN BUXO
OTUBRE 2023