martes, 21 de noviembre de 2023

Resiña literaria: Buen Tizón, Bendezir a tronca de Nadal


Escullo treballar iste libro, un cuento pa ninons chicorrons per dos razons:
-Foi cuenta de desembolicar una prepuesta d'autibidá ta mesaches de 15 á 18 años d'edá. Per enamplar o mío bentallo d'intreses e d'aprendizache, escullo pa iste primer treballo una obreta destinata á zagals chicorrons.
-Conoxco l'autora d'o libro e m'ha feito un poquet de goyo treballar o suyo libro.


O libro, os tautes, os testos, as ilustrazions
L'obra eslechita pa fer iste treballo ye, Buen Tizón, Bendezir a tronca de Nadal con testo de Milia Juste e con ilustrazions de David Maynar. Editato en deziembre de 2019 per o Centro Aragonés de Barzelona con a colaborazión d'O Corrinche.

Editato en color e en papel a saber bueno, letra gran e buena presentazión (testos á man cucha, ilustrazions siempre á man dreta), o libret, en as suyas bente pachinas, que incluyen nueu ilustrazions á pachina senzera (a ras que s'adube a contraportada, tanimientras a portalada repite una ilustrazión interior), recuenta una falordieta de cómo estió (millor puestar ese estato) que s'empezipió antismás á fer a bendizión d'a tronca de Nadal, per qué conbiene fer-lo e, antimás e més que més, esplanica como cal fer ixa bendizión.
Fa muitismas añadas aberba plegau t'os Pirineus una chen benida dende muito luén. Aquella chen només teneban o Sol e o fuego pa calentar-se e quan remataba l'agüerro se trobaban que o Sol "plegaba cansau", yera escatenau e calentaba bien poquet. A chen teneba miedo que s'amortara de raso. Cata-te! que un ombre asaber biello les en dio a soluzión: meter en o fogaril una tronca graniza, prou gran pa fer-la durar 13 dias (uno per cada luna que tién l'añada). Se i mete denzima á esgarramanchos bel ninón de casa e diz Buen tizón, buen barón, buena casa, buena brasa, Dios mantenga á l'amo casa e á toz os que i son. E dimpués, recruzan a tronca con un porronet de bino, se mincha e se bebe e se recullen os regalos que aiga puesto trayer a tronca.

Milia Juste, aragonesa naxita de Santa María de Buil (Sobrarbe), o dia 10 de febrero de 1951 e residente en Barzelona, ye fablán patrimonial y esfensora d'a lengua aragonesa. Una persona, encara que un poquet timida, á muntón amable, senzilla, discreta, respetuosa e siempre bien disposata, una persona d'ixas que t'alcuentras siempre de buen implaz. Enchergó iste libro cuan teneba ya sisanta e ueito años d'edá e lo tixió como si coloriase un gran moquero de seda, sobre l'alcordanza d'o que feban en casa suya cuan yera chicorrona.

David Maynar ye naxito de Zaragoza o 28 de chinero de 1970. Dende 1995 se debota á ra ilustrazión editorial infantil e chubenil, tanto en l'ambito de l'álbum ilustrau como en aplicazions dichitals, prensa e proyeutos educatibos. Tien incontables obras publicatas, ye Premio Junzeda d'ilustrazión, ha treballato pa numbrosas editorials e proyeutos e o suyo treballo ha estau estriato ta dibersas esposizions. Se diz que paró, abió e amanió as ilustrazions de Tizón en una semana.

O testo ye senzillo, profés pensato t'os suyos leutors naturals, ninons e ninonas de (alto u baixo) 3 a 6 u 7 años d'edá. O rechistro d'o lenguache emplegato ye senzillo, pero no simple, no ye d'ixa manera birota, que parixe que trate á os ninons como si estasen toz fatos, mesmo amuestra una esclatera riqueza de bocabulario (per meter aquí bels exemplos: luén/lueñes, agüerro, escatenar-se, forno, aduyar, en o preto, desgalbaniar-se, por un regular, esgarramanchons, etc.) e mesmo conzeutual (o ziclo solar, o ziclo lunar, as estazions de l'añada, a esperienzia e o saber d'as personas biellas, a importanzia d'a economía e la salú familiar, etc.).

As ilustrazions son diez en total. Feitas en o estilo abitual de Maynar, as colors son bibas, os trazos muito claros, os detalles cudiaus, mesmo -cuan cal- as uembras e a definizión perfeutamén adecuada ta los ninons. Estoi que cadaguna d'as ilustrazions tiene una balor pedagochica per sí mesma, e totas pueden estar material a muntón bueno pa l'auzión pedagochica d'os mayestros u/e os pais.

As formas umanas tienen as trazas omochenias e coderentes: capeza retuna, sin de cuello, cuerpo -de no estar que a bestimenta lo desfegure- cuadrilatero e estremidaz zerchadas u dreitas e richidas seguntes i aiga mobimento u no. Os paisaches (un lugar de montaña de día e de nuei, a tronca en a selba, a nieu) són clarizos pero no edulcoratos. As eszenas domesticas, antigas e autuals, adecuadas á o testo e prou espresibas.

O títol, o narrador, os interpretans
O títol d'o libro ye una clau interpretatiba cuasi senzera d'o contenito d'o libro. Me s'entrefá que, dende un punto de bista pedagochico, no ye tribial que siga asinas. Talmén no en as obras literarias, pero sí en as produzions profesionals u zientificas, s'agradexe y abalúa una ripa que o títol saba calar-te en contesto e te n'informe d'o conteniu. Ye bueno que o ninon interiorize asinas de fazilmén un conzeuto, que puede estar considerato una esdebenidera balor didautica. ¿Que li amuestra iste títol á o ninón? Que cal pensar en o leutor, en o destinatario d'o tuyo mensache, d'o tuyo mandau, que cal dar-le fazilidaz e escusar-le barifundios. En aragonés e dende chicorrons.

O narrador, Milia Juste, no i mete (en o libro) garra narrador interpuesto e ye ella mesma qui nos recuenta as cosas direutamén emplegando un estilo prou claro, direuto e fàzil de replecar. Narradora omniszient dende afuera, construye un mundo, una atmosfera, con unas trazas clarizas, an i cala unos limites (puestar no tanto temporals como espazials e funzionals), de manera que no ubre masiau as posibilidaz que as cosas puedan estar diferens. Ye una "esichenzia d'o guión", o limite clau ye que cal rematar o cuento esplanicán a Bendizión d'a Tronca.

Pero ixo no ye tot, sí que i abrà narradors interpuestos, serán cadaguno d'os pais, as mais, os mayestros, os animadors culturals, os monitors d'esparzimiento, etc. que contarán iste cuento, que recontarán ista falordieta, serán os interpretans que, con o suyo rol meyador, autualizador e fazilitador, debendrán creyadors en a mente d'os ninos d'as representazions, imachens, sinificaus i referens que fertilizarán lurs espritos, lurs conoxenzias e lurs mentalidaz.

Enmarcata en o tiempo (antismás) e o espazio (os Pirineus), a trama ye linial i zarrata, pero con un remate, obligato, que mena a l'azión d'o leutor, millor dito, d'os ninons qui han escuitato a narrazión d'o cuento. O protagonismo ba biachán a o lungo d'o cuento, dende o antiguismo pueblo d'os Pirineus, ta o Tizón e ta plegar a os protagonistas de beras, os ninos que bendizen a Tronca.

L'Amostranza, l'Aprendizache
Pero, claro, no nos aturamos en o títol u en o narrador, emos de sacar treslau de tot o cuento. Como tot cuento, iste tamién chuma intertestualidá, memoria d'a cultura que arroziega a falordieta. Encara que ye a muntón didautico per o que fa á o desembolique d'a fiesta d'a bendizión, i ha una ripa de custions que, como ye lochico, restan preteritas, sin d'esplanicar, sobre totas as atras creyenzias e pensamientos que damos siempre per saputos e que, seguntes l'edá que tiengan os ninons que sienten a narrazión, dispertaran a suya curiosidá e as suyas preguntas. Plegatos á ixe punto, o rol d'os interpretans ye de beras importán ta menar a atenzión e o aprendizache d'o ninón t'an queremos portar a nuestra amostranza: siga o conoximiento y emplego d'a lengua aragonesa, siga amostrar conozimientos zientificos (cómo marchan os astros, més que més o Sol e a Luna, cómo determinan nuestras estazions e, per tanto, as nuestras bidas cutianas, etc.), siga esplanicar -mesmo criticamén- qual ye o rol que cadaguno tién dintro d'a familia e d'a soziedá. Á ixo me refererba con a intertestualidá, que en iste caso, e més que més pendiendo d'a edà e curiosidá d'o ninón, ubre posibilidaz infinitas de contar, recontar, leyer u releyer o cuento, dispertar as ganas de saper d'o ninón e ir replenando os foraus dexatos per a preterizión.

Ye aprender aragonés e aprender en aragonés. Ye como si estase un tutorial o manual d'instruzions d'a Bendizión d'a Tronca que prene forma de cuento. En iste cuento, como en toz os cuentos en cheneral, la narrazión d'aziones y situaziones ye amanata ta os zagalez e lis fazilita ra comprensión. Ye prezisamén per ixa forma de cuento que prene, con as suyas atrayentes connotazions emotibas, que obra un contesto narratibo que aduya á os ninons e ninonas á elaborar fázilmen o sinificau cheneral d'o libro e de muitas d'as las palabras que i amanixen.

Mesmo, a memorizazión e repetizión d'os bersez d'a Bendizión, lis ubrirán a os chiquez e chiquetas as puertas á triballar en o esdebenidero con testos teyatrals u que implican bel tipo de representazión y eszenificazión.

Dillá d'o sinificau furnito per a narradora e per os interpretans, as ninas e os ninos i metrán a suya emozión, a suya tensión, a suya delera. O cuento rebella a fantesía d'os ninos, pero amás les aduyará en as suyas trazas de compartir e sozializar.

Amostranza, cuentos, tradizión
O nuestro Tizón tién una moraleja, puestar subliminal e amagata, però prou direuta: a vitoria final d'o orden cosmico, per tanto tamién d'o orden en as nuestras bidas. Si femos o que cal (en o nuestro caso, bendezir a Tronca), o Sol tornará a calentar e a dar tota la luz que amenistamos e la bida podrà continar. Antiparte, os ninons, goyarán a muntón en a azión que sigue ta ra narrazión, e lo ferán en aragonés. Fendo-lo en aragonés, ista pedagochía d'o orden rechumará tamién, de modo más u menos patén, ta la lengua aragonesa, o su suyo prestichio entre os ninons e o gusto per o suyo emplego.

L'oralidad d'os cuentos nos menan ta ra nuestra Tradizión. Os relatos en cheneral, as narrazions, profés tamién os cuentos, transmiten tradizions que, a la suya bez, constituyen fortals mandaus d'ideyas, pensamiento, mentalidaz, creenzias y berdaz que no siempre son tan bonicas, inocuas y saludables como á primera bista podese pareixer. Estoi que cal estar mui cudiadoso con a segunda u terzera deribada d'os relatos tradizionals u de tradizions que plegan t'os ninos.

No totas as tradizions son intrinsecamén buenas. Tradizions yeran considerar á ras mullers como una propiedá, sin de boluntá ni albedrío, u resolber os problemas entre tribus, lugars u caudillos á pur de guerras, u correr á piedra á los d'o lugar bezín simplamén por tradizional dibersión, u pegar indiscriminadamén á os fillos, u cremar á os ereches, u tantísimas cosas més que enfilaban o nuestro texiu de tradizions.

No ye o caso d'o nuestro cuento, en o cual a tradizión reflexa a zelebrazión d'os cambios en o ziclo solar y os suyos efeutos en a naturaleza y (en ixos contestos d'antismás) o ziclo y composizión d'as fayenas y treballos á realizar en cada momento. Pero encara asinas, en o recuento d'ista bonica falordieta, mesmo en o suyo remate prautico, os pais, os mayestros, quien siga, son fendo dozenzia de beras en ixe inte e cal que i sepan meter claus analiticas e buenas balors, esplanicando-los bien para que calen firme en tos ninos y as ninas. Ha de quedar-les claro que no tot lo d'antismás, que no totas ixas cosas que en dezimos tradizions, son naturalmén buenas e dinnas d'estar mantenidas, anque sí d'estar conoxidas e negatibamén baluratas.

Prepuesta de Treballo
En plegán á o més d'Abiento, o puestar millor, enzeque aiga pasau o puande d'a Constituzión e a Purisma, quan en as aulas, més que més las d'os chicorrons, ya empezipìa á respirar-se l'aire d'as fiestas de Nadal que luego plegarán, os mayestros d'o ziclo d'amostranza pre-escolar (o que en o míos tiempos se'n diziba parbulario) u d'os primers cursos de Primaria se n'abrán d'encargar de furnir-se d'una tronca (¡puestar no calga que siga tan gran como as que eban de durar 13 dias senzeros!) e un porronet de plastico chicorrón (profés que dintro d'o porronet i metremos augua e no bino). Lo más normal será que en bel rincón d'a escuela ya en aiga d'os años anteriors. Caldrá tamién amanir bels carambels, lamins, etc.

Mesos os artularios dende a primera ora d'o dia en l'aula, dispertando asinas a curiosidá d'os zagalez, á la tardi, dimpués d'a chenta, feremos a eszenificazión d'o recuento, abonico e adautando-nos t'as diferens realidaz comprensibas d'os alunnos, pa assegurar-nos asinas que toz éls reziben e replecan a narrazión de raso. Si cal, repetiremos bel pasache u esplicaremos as palabras y esprisions que os ninons amenisten. No ixublidemos ni un inte emplegar as ilustrazions d'o libro, amostrar-las bien ta os ninons de manera que contribuigan á fer más comprensible e á atrayer e fixar l'atenzión d'os ninos.

Feito tot isto, e como remate á o que debendrá una chicorrona borina, os zagals que quieran (no cal forzar-ne denguno á fer o que no lis choque), ferán deban de toz los atros a Bendizión d'a Tronca, l'a uno degaza de l'atro dica aber-lo feito toz.

A l'atro'l dia de maitín, caldrà fer un exerzizio de dialogo e recapitular as bibenzias d'o día anterior, asinas como os conoximientos alquiritos u, dito d'una atra manera, as amostranzas replecatas. Cadaguno d'os ninos esplanicarà què li parixió o cuento, si en ferba bel cambio u bella modificazion, quina sensazión tenió en bendezir a tronca, si lo esplanicó en casa á sus pais, lolos e/o chirmans e como lo fizió. Més que més, ista clase á l'atro'l dia lis abrá de serbir pa reflecsionar sobre lo escuitato e lo feito a tardi antis, e lo charrato entre toz ixe maitín.

Si adubimos que tot isto se desembolique en a luenga en a cuala han escuitato o cuento, bien seguro que abremos conseguito millorar a competenzia comunicatiba en aragonés de toz os ninons.

Ta rematar
Dexa-me, Pilar, rematar ista reseña con una chicorrona chanada. Ye ebidén que esisten mugas entre as esperenzias e os territorios de significazión d'os ninos e d'os adultos. Manimenos iste cuento tranca una d'as afirmazions que feba Umberto Eco en a suya apostilla á Il nome della rosa, an diziba que agún no s'ha produziu garra libro an l'asasino siga o leutor. Pos bien, o final nezesario de tota lectura u recuento de Buen Tizón... será que o leutor-ninón burniará á o tizón.

E... cuento contau, per a chaminera s’ha escapau.

Pa conoxer el per qué e el como d'o libro e os suyos autors, dixo aquí os enlaz a:

Entrebista que fizió Silvia Cebolla á Milia Juste o 1 de Marzo de 2020 en Aragón TV, en Charrín Charrán

https://alacarta.aragontelevision.es/programas/charrin-charran/cap-36-01032020-0938

A web profesional de David Maynar

http://www.davidmaynar.com/


Milia Juste en Charrín Charrán 
 David Maynar en a suya web
No hi ha cap descripció de foto disponible.
Seda pintada per Milia Juste


Bombolón Carbó


domingo, 12 de noviembre de 2023

TRES ANIMALONS

Me metié a caminar por os campos un día de verano, andé y andé d’un tozal ta l’otro, d’un  vallón ta l’atro, ya no sabeba bien, bien, a on yera, nunca no heba pasau por eixos campos.  Dimpués d’una vallonada venia una pauleta con un par de nugueras con buena mosquera y  como ya me cansaba de patantoniar t’allí me endrecé. 
Me senté y con a cansera que portaba, me tumbé y me quedé adormiu. No se cuan estié  asinas pero me desperté sintiendo una charrameca rariza. En primeras se me fizo que yera un  suenio, me pizqué un brazo y tot pa despertar-me y me fize buen mal. M’acornorté a escuitar  o que pareixeba imposible. No tos creyerez o que tos voy a contar. 
No yera solo, sentiba bella presencia y bel soniu desentonau. Me paro quieto, sin rudios n’as  orellas ni en o corazón, siento charraputiar y cuasi sinde movimientos, arrocegando o cuerpo  entre a yerba, m’amago dezaga d’una buixera. Deixo pasar unos segundos, estiro o cuello a  poquet a poquet, como un telescipio escondiu en a matera, dingolondiando, primero t’aquí,  vuelta t’allá y ¡zas, los trové! Una rabosa que li faltaba una pata, un chavalín fiero y viello y un  cuervo aposentau en un camal d’a nuguera charretieando en a mosquera. En primeras no los  entendeba mica pero como tampoco podeba salir de l’escondite porque a reunión se hese  acabau, me quedé bien quieto ubriendo toz os sentius pa poder-los entender y no me costó  muito, no, deseguida me fize a eixa charrada de semallán chunta, d’atrás trazas no podeba ser.  Una rabosa sin una pata, un chavalín que no en podeba más con a suya alma y o cuervo que a  saber-lo cuanto tiempo feba que l’heban escodau, dengún d’os tres podeba ir-ie mui leixos.  Pero bueno, eixo ye o de menos, imos a fer o que se pueda por escuitar una parolia que  prometeba. 
-¡Embelingo, embelango, uno en veniba por o mandango! Deciba o cuervo canturriando. 
Yo, entro as ramas, replegando o cuerpo tot o que podeba pero no a cabeza, quereba veyer  eixa achuntada, eixa estrolica agora que lis meyo entendeba encara que me potriaba a  canción d’o cuervo. Devez a rabosa levanta a cabeza oloriando l’aire pero se la veyeba  tranquila. O chavalín pareixeba no fer caso. 
-¡Embelingo, dició a rabosa, deixa de embelinguiar, no se ulora muita cosa! -Ta on en irá una rabosa sin pata y sin nariz pa esnariguiar, seguiba dando ferreta o cuervo. 
-Ta on en irá un cuervo escodau que no baixa d’a nuguera porque s’ha deixau o peine d’a coda  y le fa miedo esplumarse a tufa. 
-Os cuervos son muy intelichents, os cuervos son os más intelichents, me pareixó que sansoniaba o chavalín. 
-No creigo yo que sigan tan intelichens como cuentan, fes acordanza d’o queso que portaba no  pico cuan a rabosa lo fizo charrar.
Sentiba que o cuervo me vichilaba, con eixos botichons y a cabeza que chira con un uello en  cada lau, como no miran de frente, que ye a nuestra costumbre, no sebeba si me vichilaba u  no. 
-Eixe cuento ye una tontada d’a rabosa embelingosa, embelingoniando, embelingoniando, le  cayó o queso n’o cado y le partó a coda. ¡Ah, no que eixo fue un rayo, dició o cuervo. 
-Gorr,gorr, gorr, rediba o chavalín, esbolutandose alau d’o tronco d’a nuguera y rascándose o  lomo. Os cuervos son os más intelichents. 
-¡Os cuervos son os más intelichents, os cuervos son os más intelichents! ¡Que en yes de  sermonero cuan quiés! ¿A on tienen a intelichencia, n’as patas? Porque de cabeza en tienen  poca. 
-As rabosas son traceras, rabosas, tienen estrucia pa l’engaño, pero os cuervos son os más  intelichents, continó o chavalín. 
-¡Y vuelta o burro t’as cols! ¡Y tú qué, muita cabeza, muita cabeza pero no se pa qué te sirve!  Encara que huei has saliu a buena hora d’o cubil, eixo si que ye una rareza, t’aburribas u qué. 
-A intelichencia no va n’a mida d’a cabeza. Cuan yera choven…. 
-Cuan yera choven teneba cuatro patas, dició a rabosa tallando a lo chavalín.
-Y o cepo me’n embelingó una, dició o cuervo metiu no suyo baile. 
-Dica con tres patas en salié, pero a os que les ponen pez en os arbols, entre que només en  tienen dos y sin dients pa rosigar, no se pas cómo se lo ferán, a picotazos…pobrez, pena me  fan, feba burla a rabosa. 
-Tot ye mala cosa. No se puet estar tranquils, cuasi millor un tiro y fuera, pero quedar-te tulliu.  Y antis que se fa muñón se pasan negras. Os cuervos son listos, cuan bi ha perillo alzan volito y  a jopar. 
-N’a buixera trailaringo, tranlaringo s’ha escondiu, si tranlarigo hese quiesto ya nos hese tranlaringoniaru. 
Encara no heba acabau a suya retolica o cuervo que ya yeran os tres mirando ta mía buixera. M’amagué tot o que podié, pa cosa porque ya me heban descubriu, no sabeba que fer, surtir d’a foriquera, mal, quedar-se tamién, decidié ferme o dormiu. De mica en mica baixé o mí  cuello telescipico y m’acurruqué tot o que podié arredol d’a buixera. 
-¿Será verdad siña rabosa que tampoco oloriamos bien? Dició o chavalín. 
-Eixo tú, siño gorrino, que yo l’he veyiu plegar cansau y estomaciau, pero l’he deixau a noticia a  siño escodau, ya que ye tan listo, tan intelichent, tan canturrero. Pa que veigas si ye traicionero  o tuyo intelichent, si hese siu cazataire o tiro lo tenebas asegurau. A cualo le tocaría primero, a  carne de cuervo, pa cosa, a de rabosa pa nada pero o chavalín, que bueno o chavalín, embutiu  de chavalín, Lomo de chavalín, cabeza de chavalín, conserva de chavalín.
-¡Cuanta estruzia, cuanta estrucia! Deciba o chavalín indo-se-ne. 
-¡Dandalingo, dandalango. Fer a tana y a santisma, estrucia pa acotalar a reunión! Cantaba o  cuervo brinconiando. 
-¡Fer a tana y a coda entro a lana! Bonboloniaba a rabosa. Bien raro ye que un cuervo pierda a  coda. Un cuervo sin coda fa risión. Más risión faría un cuervo sin cabeza. Ves-te-ne a saber,  igual os cuervos tienen a cabeza en a coda y por eixo son tan intelichents. Baixa un momento  pa asegurar-me de que tiens cabeza, solo pa eixo. 
-¡Solo pa eixo, solo pa eixo! Tendrás que mirar-te a chenta en atro lau, amás, no fa muitos días  que decibas que a carne de cuervo te feba panpurrias. Ves-te-ne a comer cerollas.  “Relampandinga, relampandanga, fes como febas, le cayó un rayo n’a coda y le partió a  cabeza”. 
-¡Cuervo escodau mirará a coda por toz os laus! Dició a rabosa despacenciada entre que  marchaba por a faixa ta l’atro punta de a on yera yo. 
O cuervo fació unas pinganetas más por as ramas d’a nuguera, pareixeba que querese  escorcollar bella nuez pero encara eran verdes, emprencipió a esvolastrias estre as fuellas y como una bufada, desapareixió. Poco lo vide porque o suyo volito yera rapido pero creigo que  volaba desequilibrau. Asinas se desfizo a reunión. Encomenzé a fer garras, que bien adormidas  las teneba, y como ellos heban marchau cada uno por o suyo lau, yo me’n fue por o mío. Y si  fuese un cuento ya sería contau y si no lo ye ya habría pasau. 

MILIA JUSTE - OTUBRE 2023


lunes, 6 de noviembre de 2023

O lesico aragonés d'o Sur d'Aragón. 40 años de treballos de recopilazión.

Una chiqueta coronica d’a chornata “O lesico aragonés d'o Sur d'Aragón. 40 años de treballos de recopilazión.”

O sabado 30 de setiembre de 2023 una colla de chen intresada en a lengua aragonesa se trobó en Calamocha, en o Zentro d'Estudios d'o Xiloca, ta fablar d'as rechiras que s'han lebau a fin en os zagueros 40 años sobre l'aragonés d'o sur d'Aragón. Fendo ficazio en o títol beyeremos que ras parabras clau son lesico, sur, Aragón e aragonés (istas zagueras promanan d’ o mesmo lesema o radiz, asinas que realmén son tres…esclateras ta definir o tema). Creigo que ye muito importán e sinificatibo tener en cuenta ras manifestazions lesicas (parabras, esprisions e chiros de l'aragonés) que perbiben en o castellano d'o sur, considerando más que más que ro sur escomenpiziarba en a ribera dreita de l'Ebro e s’estendillarba per tot Teruel, plegando dica territorios de Balenzia (o continuum romanico) e en una considerazión más ampla, alto u baixo, dende ra linia trazada d’Almudébar ent’a abaixo (an s’ha debuxato bella muga ta siñalar a fin de l’ aragonés (de l’ alto aragonés u aragonés d’ o norte).

Os fablans e ros conoxedors d’ iste aragonés d’ o sur imos prenito conzenzia sobre ro feito de charrar diferén. Pero ixa esferenzia (ista traza de charrar, que también en ye, d’ aragonés) puede contribuyir a la creyazión d'un estándar (os treballos de G. Tomás Faci, d’un costau e de David Pardillos d’atro esfenden o modelo meyebal d’ ista zona como ro más estendillato).

O programa d'a chornada yera muito ambiziosa porque se querió meter-ie ro mayor lumero posible d'estudios. S'alternoron comunicazions u chiquetas ponenzias con escansos ta prener bel café. As ponenzias (o títol d’ as cualas se puede leyer en o cartel adchunto) s’ agrupaban baixo istos epígrafes:

  • Istoria d'a luenga
  • Promozión e iniziatibas ziudadanas
  • Lesicos locals I
  • Lesicos locals II


As pausas d’ o café fazioron onra ta que fluyera libremén a conbersazión e l'escambio d’ opinions entre ros asistens.

Ta integrar todas as contrimuestras d’ o patrimonio inmaterial se fazioron bella lectura de poemas e un conzierto.

A ras 8:45 yera prebista ra rezeuzión d’os partizipans. Contino, a ras 9:00, ora orada, escomenzipió l'auto de presentazión d'a chornada, con l’asistencia d’ a presidenta d’ o CEJ e atras autoridaz.

A meya mañana bi abió ra presentación de l'Academia Aragonesa d'a Luenga. A interbenzión de Juan Pablo Martínez en representazión d’ ista suszitó ,como yera de dar, o debate sobre ra grafía de cuasi consenso que se proposa como ofizial.


Ta acabar yera programada una mesa de debate an s’eba demandato a ros integrans bella reflesión sobre tres pundos:

1. Importanzia d'o lesico aragonés en a fabla popular en o Sur d'Aragón como patrimonio cultural inmaterial.

2. Situazión, problematica e eboluzión d'o lesico aragonés en o Sur d'Aragón sobre a base d'a tuya esperenzia en a tuya localidat.

3. Iniziatibas conoxidas u que podrían lebar-se a cabo ta conoxer, conserbar e promober l'uso d'o lexico aragonés en o Sur d'Aragón.

Cadagún fazió ra suya esposizión , bellas propuestas de futuro e compromisos a los cuals se poderba plegar.



Bi abió muitas ponenzias que yeran bella recopilazión lesica d’ os lugars d’ a redolada d’ o Xiloca e Cuencas mineras.

D’as ponenzias presentadas ta yo destacarba “La colla de Fablans d’ o sur d’ Aragón y la rebista Ruixada” por o significau e ra importanzia que tenió ro grupo de chobens que inizioron en aquels tempraners años o suyo estudio de l'aragonés . Tamién me cuacó asabelo conoxer en persona a Marco Negredo,Fernado Romanos, Migalánchel Martín e a ros chirmans de Jaime ,entre d’ atros porque n’eba sentito charrar muitismo e conoxeba ras suyas autibidaz e treballos.

Por o que fa a ro tema d’ os retes sozials Chabier Lozano presentó de traza esclatera la creyazión d’ una aplicación web ta consultas, equibalenzias e distribuzión de parabras que puede fer muita onra ta ros estudios lesicos.


 En parabras de Chusé Inazio Nabarro:

A nuestra luenga se ye morindo per as cambras de os espitals (de Chaca, de Uesca, de Balbastro…) As biellas silabas d’ ista fabla con sapia á buro e á simién se son morindo d’ una traza aseutica, arredolatas de tubos e goters, plenas de gasas e cotons (…) entre blancas parez s’ ascuita la larga gorgolla d’ ista biella fabla romanze que se muere, que se nos muere a toz(…)

Debán d'una situación problematica e endemica: despoblación, diglosia e albandono (emigrazión…d'a cuala somos fillos tantos e que ha debilitato ra nuestra luenga). Petisme fa ya muitos años escribeba , antes que se cudisen esprisions como “a España baziada “ e” a Laponia ispanica:

“Las estadísticas demográficas predicen que somos como el escarabajo monegrino, una raza a extinguir: escasa natalidad, condiciones climáticas adversas, falta de infraestructuras, despoblación del territorio…”

D’os tres pundos de debate e reflesión me pienso que o más importán ye ro tercer: iniziatibas. Resumindo o espíritu d’ o que se dizió:

  1. Conoxer “l'antismás” pero sin quedar-se en o síndrome de “a matacía“ (matacerdo, matagorrino…etc.) , ye dezir conoxer os libros , as rebistas etc. que s'aigan editau en a zona (de do benimos y a do imos: conoxer, conserbar promober).

  2. Fer un dizionario de cada lugar (bi ha muitos ya feitos) e un dizionario cheneral de l'aragonés d'o sur (talmén dinantes caldría mugar cheografica e lingüisticamén l’ aragonés d’o sur e Aragón sur. Serba asabelo útil fer un corpus an meter tot o lesico aragonés d'o sur (o nuestro sriptorium Johan Fdez d'Heredia particular). Creyar una base de datos que mos indique an se diz cada parabra (correspondenzias) y en que dizionarios se puede trobar. Formato online.

  3. Creyar u rebiscolar e mantener una rebista (formato blog, papel, etc.) que faiga onra ta l’intercambio e ra comunicazión d'o territorio e d'una emisora de radio. Replegar os programas de fiestas y seguir elaborando-los con aportazions en aragonés. Fomentar os zertamens literarios. Conoixenzia d'estudios (monografías, tesis) existens y potenziazión d'estudios de microtoponimia (a toponimia ye muito conserbadera).

  4. Trobadas periodicas ta meter en balura y compartir o estau d'o patrimonio inmaterial (luenga), que pueden tener carauter ludico (mosica, teatro…).

  5. Empentar a relazión e ra conoxenza con l'Alto Aragón e con as luengas churras (”que o Sur tamién esiste”).

  6. Treballar a diglosia (enemigo secular) e fer beyer que no nomás as jotas , os amantes e ro pernil son o nuestro patrimonio.

Personalmén estió ta yo una trobada entrañable, que me remobió cosetas d’ aintro porque podié conoxer chen que treballa ta salbar o que queda d'aragonés en os suyos lugars, e no rebla encara que ixa mica d’ aragonés, a sobén, siga amagato en o castellano.

A luenga ye un organismo, fablar-ne más d’ una ye contimuestra de no uniformidat e sin duda sinonimo de riqueza.

A luenga ye un filtro d'o mundo. Somos o que fablamos, no en tiengo garra duda.

E cal que tot se pueda dezir e nombrar en aragonés ta que no s’ amorte ixa manera de beyer o mundo d’ o sur d’ Aragón.


Bombolona de propio
 

lunes, 23 de octubre de 2023

Asperando que escampe

Poemas d'o libro "Basemias d'un campasolo"

Poema  lumero 3

En as tristas e luengas nueis de ibierno,
cuan solo que o traquiar d'o mío corazón
siento bomboloniando en o mío tozuelo,
o mixin me s'afalaga chunto á o fogaril,
e pasa ra nuei embolicato chunto á yo,
como si querese cudiar á o suyo amo.

Se fan asaber que larguizas istas nueis d'abiento,
a fridor se fica drento d'a casa e no te dixa aturar.
Siento chuflar l'aire cuan baxa de puerto,
e á begatas a boira se fica dica ra cambra
por ixe bentañón estricallato d'a finestra.

Pero isto perén ye estato asinas,
ye o costumbre fer fridor en os ibiernos,
e no tiengo dreito á chemecar por cualcosa tan normal,
asinas que meto bellas tozas sobre as zagueras flamas,
e biengan nueis de fridor e dias de bruxina,
que o mixin  e yo asperaremos o que siga menister,
dica que o mal orache escampe e salga o sol,
e con a suya caloreta continemos con a bida.

                                                    Fabián Castillo Seas

lunes, 16 de octubre de 2023

Soi en o branquil de tu


Soi en o branquil de tu,

fueras de yo,

disposada a beyer-te

igual como ra primer bez,

igual como ra plebia,

persistén

igual como ro día

dezaga d'a nuei

d'as nuestras parabras.

Cosirando clamaré

e demandaré por tu.

Atra begata os tuyos datos,

as tuyas siñals,

o nuestro ola!

serán o nuebo,

o prenzipio, a barca

en o nuestro mar …

………………………………………………………………


Tot ye un inmenso,

inesnabesable agüerro.

No bi ha cosa más bana

que asperar

un agüerro dezaga d'atro.

E trencar l'armonía

d'as fuellas cayendo

una dezaga d'atra

una dezaga d'atra.

E d'as trazas d'os transeúns …

banos.

Banas trazas.

Bano asperar

atra cosa

que no siga agüerro.

E, de rapiconté,

trencar l'armonía

d'as fuellas cayendo.

Con un chilo! Bano…

E atra aspera.

Atra malinconía.

E atro estar yo.

Ixe estar yo.

Perén bano…
Bombolona de Propio

domingo, 15 de octubre de 2023

AGÜERRO

    Aposentata deban de l’ordenador beigo un calandario que seguntes mete, o dia 23 de setiembre encomenzipio l’agüerro, ¡pero chiquetas¡¡¡ a finestra tiengo batalera¡¡¡ son tres cuartos ta ras 8 e fa un orache como si estase agosto¡
    No será isto parti d’o cambeo climático? U como dize mi mai “ igual son de grillaus os mandos d’arriba que os d’abaixo”, tot isto amaneixe aquí por que os sapers tradizionals dizen que ya cal encomenzipiar á fer as fainas d’as olibas …
    Resulta que o primer dominche de otubre ye o dominche d’o Rosario, que ye particular porque bi ha que replegar as olibas ta meter-las en conserba, ta verdas. Cuán yo yera más choben (que encara soi), mi pai replegaba as olibas d’a olibera de l’ortal, ista ye d’a bariedá d’a que se meten en conserba, mai se deixó ta coger-las pa fer azeite. Ta fer azeite a barieda aparente ye l’alquezrana. Trazas de mi pai que agora qu’el no bi ye, contino fendo-las…
    Las replego, muitas ya pintan, ya son entreberatas (isto ya marca que maduran antis… cambeo climatico?), como no mas ye una olibera ta cullir-la no cal tirar de mandils, a man s’alanta más. Una begata ya en casa se trian, por si s’escapau beluna en o pozal.
    Nusotras en casa las meter-mos en conserba con sosa, istas se minchan antis, otra traza de meter-las en conserba, ye metendolas con sal, pero istas lo menos cal deixar-las una añada ta minchar-te-las.
    Si¡¡ sosa caustica, ye o que bi ha¡¡¡ as trazas de perén… se meten en remojo en augua con sosa caustica “ta matar-las” (sacar-les o fortor) e ta no pasar-nos con as midas d’a sosa, se miden as olibas con un “almud”, que ye una mida de capazidá, a proporzión ye un almud d’olibas, una cucharada de sosa, “a sosa no ye como a d’antis.. ixa si que las mataba…” diz mi mai¡¡¡.


Almud

  

   Ta medir l’augua, se plenan os potes an ban a poner-se as olibas, e seguntes os almuz qu’entren en o bote… meteremos más u menos sosa, no cal pasar-se de midas, que si te pasas se tornan nieras e pansas. Se plena d’augua. S’escurre l’augua ta otro puesto e asti se chitan as cucharadas de sosa, que seiga menester. Plegaus ta iste inte, agora cal regolber l’agua dica ra sosa seiga ya diluyita.
    Se tornan a plenar os botes, que ya son plenos  d’as olibas, dica que seigan tapatas d’augua. Deixando-las con ista mesma augua una nuei, (24  oras) a l’otro dia l’augua ya será tornata marronisca. Isto gosa dezir que cal cambear-les l’augua tantos días como seiga menester, una begata por dia, ta ir-ie meyo bien, dica que l’augua torne a surtir clara,  como si no ese pasau cosa…¡¡¡



    
    Pasaus ixos días ya se puen apañar, tornándose a plenar os potes con as olibas e con augua con sal, con a proporzión de 9 midas d’augua por una de sal (a mida normalmén ye un baso d’os d’augua). Se fa un atau con tremonzillo, romero, laurel, zenojo, sabiduría, e con una capeza d’allos se mete en o pote, beluns meten unas ronchas de limon. E ya son paratas tan minchar-las¡¡¡ O único que bi ha de malo, que se tornan malas ascape , ¡tot os mals seigan istos, cal minchar-las pronto¡¡¡.

    Minchar istas olibas ye un plazer, que si no se toma midas ascape cuasi que de seguras se tresbarirá, u con muitisma suarde caldrá matar-las antis de se faigan gordas.. por astí t’agosto... Cal fer-nos-lo mirar isto d’o cambeo climático, que encara bi aiga chen que diz que no ye berdá… mala ostia me se pone¡¡¡¡

BOMBOLONA PANZARGÜALA


miércoles, 11 de octubre de 2023

Audio "Una charrada de ninas"

Fabián, o Bombolón Retabillador, nos leye iste atro testo de Astí en do l'aire sofla ta sobater as fuellas de os árbols, de Chusé Inazio Nabarro 


martes, 10 de octubre de 2023

Quererba estar-ie Carmen París

Ye platero, quiero estar-ie Carmen París. Cualsiquiera que se trobe á ista muller denzima de un eszenario me pienso que apercazará isto.¿Qui no? 

O zaguer trenta de setiembre estié en o mío lugar, Berdún. Cuan puyo tiengo, profes, remeranzas de cuan yera nino e no adubo á aturar ixe amor fundo que li tiengo cuan esnabeso as suyas carreras. Tamién me plega una mica de tristura porque bi ha casas buedas de raso. Asinas pues, cuan se fa cualsiquier coseta, ya siga un conzierto, una esposizión o un mercato, me pleno de goyo. Astí bi yera yo pues en a Plaza Mayor aguardando ro conzierto de Carmen París (sí, sí, Carmen París en Berdún e de baldes) en una plaza do milentas begatas eba chugato á querer estar gran.


Iste conzierto estió posible á ro proyeuto Casa Chuglar. Casa Chuglar ye una nueba colla (María José Menal e Ángel Vergara de La Chaminera) que tiene l’antiga casa do yera ra escuela de pintura (ixa que en os 70s tantisma chen anglesa trayió) como puesto de trobada e que estará un museu de instrumens. Bien, florer, bien. Casa Chuglar ye un proyeuto coleutibo e que ha parato atras autibidaz como pintar un mural en a escuela, “El traje que llevó Fleta” en Echo u atros conziertos en o mesmo Berdún. Ye platero que ye una colla en esfensa d’o rural; e ixo, perén ye bueno. Me pienso (e ixo dizió tamién Ángel en a presentazión) que si no estase por as mullers, muitismas d’istas cosas no poderban fer-se. Bien por eras tamién, florer. Manimenos, calerba dar paso á l’artista, asinas que le’n dioron e plegó con una rasmia que cuasi daba tremolíns. Carmen surtió por a carrera dende a casa d’o lugar e prenzipio a cantar una ixota, ixa que dize “Tengo una plantada una flor, y en los montes de Navarra…”, con no más de l’aduya d’as parez como ro unico micrófono. Estió como cuan te dan dos lapos en o caixo e no sapes por do han plegato. Remató a canta e prenzipió a primera obazión. En l’eszenario no eba más que un piano e un guitarrico que fazió serbir no más en una canta, pero ye que á Carmen no li son menester os instrumens. A suya casa están l’eszenario e as ondas que se’n ban por l’aire cuan se preta una tecla. Me pienso que Carmen París tiene ixe “sambenito” de que fa no más ixotas, pero no ye berdá e ye una Artista en mayusclas. Puestar que dica ixe sabado no me ese meso á ascuitar a suya mosica no más por inoranzia, pero poder ascuitar ixe mezclayo entre ixota, mosica latina, chotis, bolero u jazz, en a plaza d’o mío lugar plena de chen… no más me manca decir “grazias”.

Antimás, Carmen París ye una muller de conbizións. No solamén sozials, tamién mosicals. Entre atras chanadas pudo contar como a cretica, en aquers primer disco, le deziba que ixo no yera ixota; profes que no, siñó. Por ixo ro segundo disco le metió como tetulo “Jotera lo serás tú”, ja! Porque ye que Carmen París ye muito más que ixo. Ye una artista que apercazó ro puesto do yera ixe sabado. Apercazó a chen. Apercazó que totas as notas que surtiban d’o suyo piano yeran parabras que bibirán perén en ixa plaza. “Cuerpo triste”, “Jotera lo serás tú”, “Cositas in-Solitas”, a bersión de “Nana del caballo grande” d’a zinta “La Novia” de Paula Ortiz, “Calle Melancolía”… Ye difícil fer machia e que a chen no beiga ra trapazería, pero ye que en ixe conzierto no bi habió denguna. Mosica, Carmen París e Berdún. Me pienso que no puede pedir-se más.


Testo e imachenes de Rubén, O Bombolón Borinero

lunes, 9 de octubre de 2023

VIELLO SOBRARBE

O nombre d’a redolada istorica que a suya capital ye Buil, lo’n ye tamién  d’una rebista que dende fa bellas añadas publica añalmén l’ “Asoziazión de vecinos y amigos de Santa María de Buil”.

“Viello Sobrarbe” ye una publicazión bien pincha, con sobrebuena calidá en o contenito  d’os suyos intresáns e bariatos articlos, al paso de bien acotraziata  en o tocante á paper e presentazión.

Ye conzebita como beiclo de comunicazión d´as remeranzas, d’as radizs, d’a identidá, d’a bida e d’a proyeuzión en t’o futuro d’o Biello Sobrarbe. Buil, as suyas aldeyas, a cultura tradizional, a imigrazión, as presonas, as casas, as fainas, os ritos, os cuentos e falordias, a istoria, a toponimia, a creyazión literaria, o patrimonio arquiteutonico e artistico, as bibenzias presonals, os decumentos istoricos, as autibidaz festibas e culturals de l’asoziazión e un luengo etcetera rebuten as más de zien pachinas que ufre cadagún d’os  exemplars d’a rebista.

Ye d’acobaltar que gosan amanixer-ie bels articlos en aragonés : á raya de meya dozena, alto u baxo. O lumero d’a presén añada s’ubre con un poema d’Anchel Conte: “Si reblo” e remata con una composizión en prosa d´Emilia Juste “Nieva”. Antimás se bi troba “O que a tierra guarda d’a lengua” de Xabier Tomás, ”Chusé Noguero. Un compositor d’o Viello Sobarbe”, de Chorche Paniello e un cuento: “Pardeta n’a cocina”, d’o que m’entrefilo l’autora. Pero antimás d’ixo l´aragonés gosa entreberar tamién articlos en castellano como “El cuaderno de un notario de Buil del año 1358” de María Jesús  Pérez. A nuestra luenga acucuta, por un regular, más que más, cuan se fa referenzia a ditos, mazadas, istorias, toponimia, fainas u cualsiquier atra custión que tienga que beyer con a cultura tradizional.

Pero o que más m’estimo ye que “Viello Sobrarbe” me coneuta añalmén con as mías radizs presonals e familiars, al estar mi mai naxita de casa Sánchez d’ A Lezina, ta do bi puyaba de ninón dica que os míos lolos se’n fuoron ta Barzelona. Alzo perén en l´esmo e l´alma imachens , bibenzias e recosiros imborrables d’ixa chiquina aldeya de Santa María de Buil en a que s’ alazeta una parti muito importán d’ a mía identidá.

BOMBOLÓN BUXO

OTUBRE 2023