domingo, 23 de febrero de 2025

O BICÓN D’ALQUEZRA

Ye un toponimo que si paramos cuenta en a suya etimolochía: D’o latín VĪCUS, promana l’aragonés bico : “barrio” en castellano. 

Bicón ye formato por bico, con o sufixo -on. Iste sufixo -on, ye un  achiquidor, contrariamén á o caraúter aumentatibo que presienta en  castellano. En o que pertoca á l’aspeuto apreziatibo iste sufixo pende d’o  contesto soziolochico u d’a intinzión presonal d’o que fabla, de trazas que  puestar despeutibo, pero tamién cariñoso. 


Imachen d'Alquezra de Bombolona Tozolona

O Bicón ye pues un bario chicorrón d’Alquezra, encara que ue ye  espaldato. O puesto contina clamando-se asinas. 

Bico difuera d’o casco urbano propiamen dito, difuera d’a puerta este,  qu’en l’autualidá ye espaldata. Yera un bico chicorrón, si paramos cuenta  d’os restos arquitectonicos que bi son. Bellas cantoneras d’as puertas mos  dexan imachinar as casetas que asti bi yeran. 

Una carrera estreita dende a puerta este, dica ra cortada, poco más  que unos 100 metros alto u baxo. Dica que se troba con a surtida d’a Cueba  Reina, seguntes a tradizión oral… “Cueba Reina” ye a boca d’un pasador  secreto que bi ha dende a Colechiata dica ra rematadura d’o Bicon. Pasador  ta poder fuyir sin ser-ie beyitos... 

En O Bicon … mos diz a lienda… qu’en as nueis de San Chuán encara  se sienten esbramucar os caballos d’os zaguers moros qu’en cuentas de  reblar debán d’os cristianos, gosaron alzar o suyo onor blincando por a  cortada d’a colechiata que da á pegar ta ra fin d’o Bicón.


Bombolón Buxo i Bombolona Panzarguala

viernes, 21 de febrero de 2025

O CHIRAR D’A BIDA


O chirar d’a bida ye un zarziello,

que  empentato por un nino s’esboca

por  una enruellata carrera encosterata.

Ye un trillo que redola e que redola,

e que á begatas se’n sale d’a garba.

Una farranca que redola entre a glera,

empentata por un río engaronato.

 

A  endrezera d’a bida  ye larguiza,

e amenista empentons bellas begatas,

igual como ixas campanas que bandían,

pero que ascape aturan sin os zereños brazos.

 

Malas que o tiempo esdebiene bi ha un gran peso

que en fundos avisos nos afunde,

en barucas que á ro nuestro esmo aturmentan,

e allora, allora l’alma amenista un buen esbrunze.

 

Pero, dize-me, biella choliba,

tú que abitas en l’altero d’os campanals:

¿Cuánto tiempo fa ya que mans umanas

no bandían con rasmia ras campanas?

 

                                           Poema 50 de Basemias d’un campasolo.

 

                                           Fabián Castillo Seas , Bombolón Retabillador   

domingo, 16 de febrero de 2025

Alcordanzas e recosiros.

Año 1951. Un choben plega en Barzelona, solenco, con o suyo gambeto rezienmén enguerato e a suya maleta de cartón, unico paramento (caragol con a suya casa denzima ). Con os suyos pinchos 18 años, repolito, ristolero, zereño, rebutién de goyo, agarrapizato a ra barra d’o trambía , amostrando ro reloch en o maniquiello, fendo-se a riseta  e soniando ro esdebenidero que acucuta pleno, preto, dezaga d’os suyos inozens güellos. Beniba de fundos tiempos, escuros  e d’ oraches aspros e tierras cutias,  que no tarten , abezatas a ra chelor, a ra nieu, a ro silenzio…No conoxeba solo que  casas esboldregatas e bidas crebazatas. 


A mía ye a istoria d’un pai que se’n fue ta Barzelona e d’una mai que soniaba en as beilatas en o suyo lugar una bida tranquila e que nunca no eba prexinato dexar a suya casa , su mai, a os chirmans, a tierra …ye bella istoria d’amor e d’esdebenidero.

Agora los me  miro e los beigo fendo gambadas por as Ramblas, politos, rufos, bien acotraziatos, mesmo argüellosos, o zielo como teito. 


Me se  mira mai,  me se  mira pai…una nina espunta igual como ra luna , como os cadiellos en as oliberas…


Ye un firme nabesar por os camins d’ a diaspora ( Ramblas, Plaza Cataluña, Tibidabo, La Pegaso, Hospitalet…), endrezera ta continar o biache  ta una bida millor. Emigrar como destín, no bi ha garra posibilidá de bida en ixa dura tierra de peñas altas, de fozes crepatas e foscas, d’ auguas chelatas (as gorgas d’ o riu , os brincos de l’ augua , fe ficazio si te capuzas …) e de zinglos alters. Barzelona e a bal d’ o Llobregat espuntan con asperanza . Ye o progreso ( de realogatos  a tener un auto 600).

Bombolona de Propio

sábado, 8 de febrero de 2025

A moler

A Trobada d’aragonés d’Alquezra ye ocasión de que chen de cualsiquier puesto, e profes que tamién d’o Semontano, s’amane ta ras chornadas, que ya han cumplito a suya terzena edizión en 2025.

Belún d’os asistens mos fa plegar que con ixa enchaquia ha puesto capuzar-se en l’aragonés que teneba alzato e bella miqueta amagato en o suyo esmo, permitindo que surta e rechite.

Bomboloniar s’enfuelga que ixas chornadas alquezranas faigan onra en a faina presonal e coleutiba de rebiscolar e desembolicar l’aragonés.

Iste ye o causo d’una presona que mos ha feito o presén d’a suya presenzia en totas as trobadas reyalizatas e que agora mos fa plegar iste treballo suyo publicato en “Fuellas” en 1995.  

_________________________________

A moler

Ya remata l’añada, ya son replegadas as olibas y ya s’han alzaus as escaleras en as bodegas. Dimpués de muitos diyas tancatas, as puertas de o torno se ubren. Dimpués de muitos diyas aguardando, agora todo ye prisas. Bi ha que aventar (ta triar as olibas de as fuellas), que embasar y que pesar.

En o Semontano de Balbadtro, encara bi ha muitos lugars en os que entre Nadal y Reis, s’ascuita o cluchir de os ruellos de piedra amasegando as olibas y furtando-les todo ro caldo que han alzau en as suyas carnes.

Cada begada son más as trabas (econimicas, sanitarias,…) ta que continen os tornos moliendo en os lugars. Añada par d’otra, a medrana de que o torno se tanque ye platera. Denguno s’atribe a dizir cosa de Balbastro u de Bierxe, puestos en os que bi ha de fabricas ta bender as olibas y mercar azaite. Pero ixo, ta ista chen aferrata a ra ruya tierra y a ros suyos fruitos, no lis cuaca cosa; como diz o mío pai, “ixo de saper que l’azaite ye de as tuyas olibas…”

O torno ye poquetes días ubierto, en primeras, porque poqueta chen encara triballa ras plantas y antimás; porque no todas as añadas o tiempo dixa que se faga güena cosecha.

Antis de que denguno muela, bi ha que fer as onturas, que no ye atra cosa que untar o torno porque ye reseco y se chupa muita azaite; por ixo denguno quiere ser o primero. Antis, por cada casa que moleba se lebaba un doble d’olibas (unos doce kg) y dimpués se partiba l’azaite. Agora se mercan as olibas y l’azaite se vende.

Ya feitas as onturas. Cada uno leba as olibas seguntes o diya que le toque moler.

En o piso d’enzima, bi ha una gruenza en o que se chita un pie d’olibas (cuatrozientos u cuatrozientos trenta kg).

Debaxo de a gruenza, bi ha un balsón grandizo y redondo en do s’engrana poquer a poquer mientras dos ruellos de piedra escomenzipian a chirar l’uno a ra par d’otro, dica que todo siga bien aplanau y feito una pasta (alto u baxo dos oras).

Iste balsón se comunica con una balseta más chicotona en do ba posando-se a pasta.

Con ista pasta imos rellenando as espuertas que se ban ficando una denzima d’atra. Isto ye parar un pie y seguntes o grande quesiga (más u menos kg) emplegaremos alrredol d’un ziento d’espuertas.

Dimpués, esta retaila se leba ta ra prensa y s’apreta dica que as espuertas dixen de sudar (asinas lo claman cuando l’azaite escomenzipia a surtir). Antis de disparar a prensa, s’escalda o pie para uta recullir bien toda l’azaite y no tresbatir miaja; tamién se fa isto ta que s’aclare y tienga millor color.

Por unos caños de tierra que bi ha debaxo, a prensa se comunica con unos tinetes que se plenan de o caldo que surte de a prensa. Se dixa posar, cuanto más millor, ta que l’azaite como pesa menos, se pose por denzima y siga bien separata de l’augua. Se reculle y se mide con un catatico de cobre, l’arroba (12’5 kg), estreito por a boca ,ancho por o culo y con dos ansas grandizas (como si esen orellas). O tornero lo fica en o tinete con cudiau ta que no se regüelba y no cullir miaja d’agua; se bazia en boticos en do caben cuatro arrobas.

Agora ya tenemos l’azaite nuestra pero bi ha que dixar o torno parau ta o que muela dezaga de nusatros. Bi ha que escapazar, ixo ye sacar a pasta prensada (cospillo) de as espuertas y dixar-las paratas ta otri.

Atra cosa que bi ha que fer ye limpiar os tinetes en do dimpués de cullir l’azaite han quedau as morgas (augua y posos); isto ba a parar ta otro cuarto separau de o torno, clamau “infiernetes” en do se posan as morgas en atros tinetes.

Cuando se plenan, torna a pasar o mesmo que antis, l’augua t’abaxo y una miaja d’azaite ya mas puerquiza y con fortor se posa denzima.

Con ista azaite de as morgas se pueden fer dos cosas; dixar-la posar tres u cuatro diyas, recullir-la y bender-la más barata u tamién se puede fer xabón. Agora ya denguna  muller lo fa, pero antis se la lebaban ta casa y en calderos de cobre la feban bullir y rebullir con sosa; con una espumadera replegaban o que flotaba, lo dixaban posar en caxons de fusta y listos ta labar.

Cuando se charra de o torno, no se puede rematar sin remerar os remojons; ye cuasi una tradizión en o torno minchar pan tostau bien untau con allo y ficar-lo dentro de o tinete; ta que l’azaite no s’escorrese y minchar-lo sin lamparons, meteban una plancha de cospillo debaxo, atra denzima y conforme minchabas, apartabas o cospillo y te chitabas bel trago de bino. Ya tos  podez prexinar que a semana de moler, en o bar, en bi ha poqueta chen.

M.M.


sábado, 18 de enero de 2025

MANIFIESTO POR L’ARAGONÉS: DENDE O MULLÓN D’ALQUEZRA - III trobada

DENDE O MULLÓN D’ALQUEZRA


Astí bi semos. Acullitos por Alquezra en O Mullón. Nomás ixe toponimo ya ye tot un manifiesto por l’aragonés. A nuestra luenga, emburzata dende fa sieglos, resiste alzata en a toponimia: Mullón, Basacol, Panzargüala… parolas emplitas de machia. Tanta e tan amagata que á begatas se tresbate cuan se traduze. O Mullón ye un toponimo que fa referenzia a o salién d’o peñón que mos acubilla : ¿imos a clamar-lo “el modillón” u “el voladizo”? ¡No pas! O Mullón ye o suyo nombre. Contrimuestra esclatera, como tota ra toponimia, de l’aragonés alzato dende o fundo d’a istoria, en l’esmo e l’alma d’as nuestras chens.

Astí bi semos pues, ta fer igual como a toponimia: “no deixar morir a nuestra boz” en ista nuei alquezrana en a que talmén Arnal Cavero mos agüaita dende bel estrel. Ta compartir unas chornadas d’espleite e de treballo en aragonés e por l’aragonés. Ta pribar que ixe patrimonio, casalizio de sieglos como o Castiello-Colechiata d’Alquezra, no s’esboldregue fendo-se nomás un margüeño. Ta fer l’aragonés bien bistero, emplegando-lo: fablando, charrando, escrebindo, cantando. Ta fer-nos argüellosos d’a nuestra luenga, como alfaya que ye, de traza que a nuei d’a bergüeña de charrar-la se torne maitín de goyo de fer-lo.  Ta emponderar, conoxer, esfender, espleitar, amorosiar, cosirar, amar l’aragonés. Ta fer un clamamiento á l’aizión de conchunta de toz os coleutibos que treballan por l’aragonés e ta que ixe treballo seiga sin de trestallo, à ixena, con amistanza, en o que os árbols d’as grafías no mos priben de beyer a selba d’a nuestra luenga… parando cuenta de que “l’aragonés nomás mos tiene a nusatros”.

Astí bi semos ta desixir á o Gubierno d’Aragón o cumplimiento d’a suya obligazión de proteuzión e promozión de l’aragonés. Debantando a nuestra boz ta que se faiga reyalidá “l’aragonés ta escuela” e as demás midas que cal enchegar cara t’o luengo camín d’a normalizazión lingüistica en o territorio lingüistico propio. Fendo-lis memoria de que a luenga no ye un conzieto, que ye un dreito. E que Aragón ye tierra de dreitos e de trilingüismo.



Astí bi semos tamién ta agradexer à o Conzello d’Alquezra a suyo refirme e aduya. E asinas mesmo a retulazión de “biemplegata” que se fa ya en aragonés en o cartel ofizial. Agradeximiento estendillato tamién t’a Escuela-Refuchio d’Alquezra, t’os ponens, t’os mosicos e t’os asistens.  

Bienplegatos seigamos toz pues t’a ista terzena trobada d’aragonés d’Alquezra. Semos toz combidatos, à charrar en aragonés tot o que podamos sin xorrontar-nos cosa por si se fa millor u pior, sin gota d’academizismos. Cal que espleitemos de firme d’as autibidaz, d’as chentas, d’as bieras, d’o bin d’o Semontano, d’a chen e d’a polideza d’Alquezra en chinero. Toz semos prezisos ta “sacar l’aragonés/o güei d’a enfanga”, porque “totas as piedras fan/femos paret”e porque “si cosa no femos no’n saldremos” .

Bomboloniemos toz chuntos …Entadebán, Bombolons!!!!: AGORA YE L’INTE!!! 

 ALQUEZRA, CHINERO DE 2025



Orlando Furioso, Ludovico Ariosto e l'Emperador Carlos


Lo Furioso ye un libro unico en o suyo chenero, e se puet [u s'ha de] leyer sin de referir-se a dengún atro libro que l'haiga precediu u l'haiga siguiu: ye tot un universo, aón se puet viachar a lo largo e a l'amplo, entrar-ie, salir-ie, trafegar-se-ie. Ariosto s'amuestra como un poeta lempedo, hilarant e sin d'angulemas, e per ixo s'aqueda misterioso: dintro d'a matriz tozuda que él se mete a construyir las suyas octavas, la una dezaga l'atra, Ariosto parixe més que més empelingau en amagar-se-ie él mesmo... Ye una immensa partida d'aixedrez que se chuga dencima el mapamundi, una partida sin de mesura, que se dirime en una ripa de partidas simultanias.

Alto u baixo, si fa o no fa, dicen que isto en dició, en va escribir, Italo Calvino arredol de l'Orlando Furioso de Ludovico Ariosto.

Ludovico Ariosto, home d'o Renaiximiento en o pleno sintiu d'a esprisión, si a fes intelichent, profés formau e con conoximientos demostraus a l'amplo de l'Orlando, heba estau naixiu en 1474, e en 1504 s'instaló en Ferrara, repolida ciudat (los que la conoixcaz bien seguro que serez con yo) medieval e con o millor urbanismo renaixentista que se pueda trobar.

L'Orlando Furioso, escrito en una barrecha de toscano, lombardo e ferrarés en as primeras decadas d'o sieglo XVI, ye una chigantaza epopeya, 46 cantos escritos en 4.842 octavas d'hendecasilabos pa un total de 38.736 versos. Fez-tos una ideya...

En ixos versos emborda a ritmo esfrenau una condensación de mitos antigos, lechendas medievals e chestas caballerescas. Nos furne un material marabelloso que impregna la literatura de l'imachinario, mesmo encara la d'agora. Tot isto con buenas e plateras trazas de pensamiento existencial e social. 

Se'n pueden escribir pachinas e pachinas sobre iste monumento d'a Literatura, pero no ye aquí el puesto ni yo qui pa fer-lo.

Plegaus a iste puesto, lo lector que con pacencia haiga continau leyendo debe de pensar, bai a yo ¿qué me se'n da tot ixo?

Pos t'aón tos quiero portar ye ta un purnazo alcontrau dintro d'os 38.736 versos, a cuatro octavas que no cal quitar d'o contexto cheneral de l'Orlando, però sí cal meter en o nuestro minusclo (con tot i con ixo cerenyo!) contexto. A veyer si tos truca lo ficacio como a yo. Tos meto aquí 28 d'ixos versos orichinals [alcontrarez los cuasi 40000 versos orichinals en https://it.wikisource.org/wiki/Orlando_furioso_(sec._la_stampa_1532)/Canto_15] e la treslación que tos preposo (pa traduzir m'he aduyau tamién d'a traduzión t'o catalán que fició Bonaventura Vallespinosa en 1983). Veyerez que, de vez e de conchunta, millor u pior traduzitas, istas octavas nos son diciendo una cosa clariza de veras e que recontradice tot lo que nos han dito arredol d'a historia de la Corona d'Aragón. 

No soy guaire amigo con as teorias fantasticas de conspiración que fan correr bels rabosez per ixos internez e que chipian chen zamueca e bienintencionada, tampoc no cal prender istos versos como un documento historiografico, que ye un documento literario. Manimenos, me pienso que cal haber a muntón en cuenta las referencias a l'Emperador Carlos de Aragón (e no Carlos de Castiella u d'as Espanyas) u a las Indias d'Aragón que fa Ariosto, un intelectual de primer livel, a muntón bien relacionau con o mundo politico d'allora, e contemporanio d'os feitos a que se ye refiriendo aquí. 

Tampoco no ye iste l'inte ni el puesto de charrar d'o que significó la conquiesta d'America pa os uns e pa os atros, con tot e con ixo ye de dar que istos versos pueden chitar una miqueta de luz t'a quina yera la situación verdadera en aquels intes, qué succedió de veras e qui (e en nombre de qui) s'apoderó d'aquellas tierras. Ta lo que no chita luz ye ta saper que esdevinió dimpués... e per qué...

CANTO QVINTODECIMO

...

[22]
     E ritrouar del lungo tratto il ſine
     Che queſto fa parer dui mar diuerſi.
     E ſcorrer tutti i liti: e le vicine
     Iſole d’Indi, d’Arabi, e di Perii.
     Altri laſciar le deſtre e le mancine
     Riue: che due per opra Herculea ferfi:
     E del Sole imitando il camin tondo
     Ritrouar nuoue terre e nuouo mondo.


    E troban a la fin d'o largo camín

    que, més que una, i ha dos mars diversas

    e recorren e alcuentran las islas e

    costas d'os indios, arabes e persas.

    Los atros dixan la dreita e la cucha

    dillá d'os dos grans herculios pilares,

    e del sol imitando el rondo trachecto,

    nuevas tierras e nuevo mundo alcuentran.

[23]
     Veggio la Santa Croce: e veggio i ſegni
     Imperiai: nel verde lito eretti.
     Veggio altri a guardia de i battuti legni
     Altri all’acquiſto del paeſe: eletti,
     Veggio da dieci cacciar mille: e i regni
     Di la da l’India ad Aragon ſuggetti:
     E veggio i Capitan di Carlo quinto
     Douunqj vanno hauer per tutto vinto.


    Veigo la Santa Cruz e las senyeras

    imperials erectas en ixas costas

    veigo atros guaitando as enrestidas naus

    e atros, eslechius, lo país conquiestar

    Veigo diez cazar-ne mil: e los reinos

    dillá d'as Indias a Aragón susmesos

    e veigo el Capitán Carlos Cinqueno

    con as suyas huestz per tot arreu vencer.


[24]
     Dio vuol ch’aſcofa antiquamente qſta
     Strada ſia ſtata: e anchor grá tempo ſtia,
     Ne che prima ſi ſappia che la feſta
     E la ſettima etá pallata ſia,
     E ſerba a farla al tempo manifeſta
     Che vorrá porre il modo a Monarchia,
     Sotto il piú ſaggio Imperatore e giuſto
     Che ſia ſtato o fará mai: dopo Auguſto.


    Querió Dios que ista vía estase ignota 

    pa l'antiga chen e no se'n sapese 

    cosa si que dimpués de bien pasadas 

    dica la seinesa e la sietana edaz; 

    La retenió a acoladiar-la enta 

    l'inte a rechir en monarquía o Mundo 

    dichós l'emperador més sabio i chusto 

    que siga mai estau dimpués d'Augusto


[25]
     Del ſangue d’ Auſtria e d’Aragó io veggio
     Naſcer fu’l Reno alla finiſtra riua
     Vn Pricipe: al valor del qual Pareggio
     Neſſun valor: di cui ſi parli o ſcriua:

     ...


    De sangre d'Austria e d'Aragón yo veigo

    naixer en a cucha ribera d'o Rin

    un prencipe més valient que denguno

    parellán de qui s'haiga escrito u parlau

    ...


Bombolón Carbó