jueves, 27 de julio de 2023

ELS AMANTS

                                                                                                Traduzión de J.L.C., Bombolón Carbó

miércoles, 26 de julio de 2023

BOIG PER TU

    BOIG PER TU                                        VARRENAU                               

En la terra humida escric                       En tierra grasa escribo                       
Nena estic boig per tu,                           Nina soi barrenau per tú
Em passo els dies                                  Paso ros días
Esperant la nit.                                       Aguardando ra nuei.

Com et puc estimar                               Cómo te puedo amar
Si de mi estàs tan lluny;                        Si de yo yés tan luén;
Servil i acabat                                       Servil e acotolau
Boig per tu.                                            Varrenau.

Sé molt bé que des d'aquest bar           Sé muit bien que dende iste bar   
Jo no puc arribar on ets tu,                    No puedo plegar an yés tú.
Però dins la meva copa veig                  Pero en a mía copa fa,
Reflexada la teva llum, me la beuré;     fa luneta la tuya luz, la trasquiré;
Servil i acabat boig per tu.                     Servil e acotolau varrenau.

Quan no hi siguis al matí,                      Cuando no i sigas de maitín,
Les llàgrimes es perdran                       Las glarimas se perderán.
Entre la pluja                                          Entre la plevia
Que caurà avui.                                     Que cayerá.

Em quedaré atrapat                               M'encarnaré pillau
Ebri d'aquesta llum                                Capino d'ista luz
Servil i acabat                                        Servil e acotolau
Boig per tu.                                            Varrenau.

Sé molt bé que des d'aquest bar           Sé muit bien que dende iste bar 
Jo no puc arribar on ets tu,                    No puedo plegar an yés tú.
Però dins la meva copa veig                  Pero en a mía copa fa,
Reflexada la teva llum, me la beuré;     fa luneta la tuya luz, la trasquiré;
Servil i acabat boig per tu                      Servil e acotolau varrenau
Servil i acabat boig per tu.                     Servil e acotolau varrenau.

Traduzión de J.L.C., Bombolón Carbó

martes, 25 de julio de 2023

COPIAR YE MALO?

Rematar as bacanzias mai se fa de buena traza…¡ 

As bacanzias son días de besitas, chentas difuera casa, bieras de más, trancas l’orario de diario, t’ixublidas d’o treballo …  e si las fas en o tuyo puesto, ¡Bien!. 

Pero si as bacanzias bi son en otro puesto, te plegan á cubicar de muitas trazas. Conoixes esferens puestos, esferens chents, esferens costumbres, esferens trazas de beyer a bida, enamplas conoiximientos ....

O que ye  bien platero, ye que t’amuestra trazas de fer as cosas que no por ser esferens seigan piors, biachand s’aprende a ser toleran, t’aduya á cafegar prechuizios si es que encara en tenebas, te presienta muitos modos ta “copiar”, ¡si “copiar”!, ¿por qué no fer-lo si o que copias ye muito bueno?.  

Istas zagueras bacanzias mos ha bagau d’ir ta o Pais Vasco francés, puesto de totas trazas muito recomendable. E gambiando por os lugars  mos clamó ro ficazio  que ¡asti¡ como en otros puestos de Franzia an se charran mas luengas, antiparti de francés, os nombres d’as carreras son posatos en as esferens luengas que asti  bi charran:

  • Tolouse: Francés e Ozitano.

Letrero en una carrera de Toulose

  • La Bastide-Clairence: Francés, Ozitano i Euskera.

Letrero en La Bastide-Clarence

        Istos son dos eixemplos de d’os muitos puestos que bi ha en o país becín. De isto charro, cuan digo que bi ha aspectos que ye menester “copiar”, son feitos tan simples e chicorrones como istos, que dan muita bisibilidá á ra luenga. En iste caso “copiar “ye sinonimo “de fer escuela”. Ta desembolicar trazas de fer plegar a luenga á cuanta más chen millor.

Os cartels direzionals, os nombres d’as carreras, os cartels informatibos, serba un chicorron trango, pero con muita bisibilidá ta clamar o ficazio en a nuestra luenga. ¡L’aragonés!

Texto e imachens: Bombolona Panzargüala

SONETOS D'AMOR E GUAMBRA

 






David, o Bombolón Laminero, nos rezita bels bersos de Sonetos d'amor e guambra de Chusé Inazio Nabarro

domingo, 23 de julio de 2023

sábado, 22 de julio de 2023

PAROLAS TRISTAS

 



David, o Bombolón Laminero, nos rezita o poema "Remero a un viello" y atros bersos de Parolas tristas de Fabián Castillo Seas

viernes, 21 de julio de 2023

martes, 18 de julio de 2023

Soi muller de muga

Soi naixita en tierra güegatiza. Os mios pais naxioron en o sur, entre mons y bals ixuplidatas (agora le   dizen España bueita  o millor, abueitada, España vaciada). Ta  yo ros espazios intermeyos  estioron  siempre os más confortables. Puede estar que  l ‘escomienzo d'a mia istoria con l'aragonés siga ra usca, a rechira de l'aragonés tresbatiu, como diz o titulo d'a película, e me pienso que comenzipié con os calcos lingüisticos e con o mio espezial bocabulario, que yo creyeba castellano pero que a sobén la chen no replecaba de raso: “ va a caer un aragobe, esta  muchicha no charte, cudia no t ‘estozoles en o esbarizaculos, paice que comas pa otri, soi pusiendo os tiotes en a realda, capuzate en o rio pero cuenta con os guazapos, no me refitolees l'almario de contino,  quítate ese calcerio que vas achopada, no te haga duelo, me hace mucho mal, no te hagas, no te cal hablar...”

A luenga ye una imachen d'o mundo.  Fablar-ne  beluna u  belatra  nos fa perzibir a reyalidá d'una manera u d'atra. As mias mugas  son  estatas tradizionalmén  castellano e catalán … pero he parato cuenta que  l'aragonés  luita ubrindo-se camín ta ocupar un puesto que dende siempre estió suyo. Muga istorica e muito peliada ixa d'Albarracín e ra suya redolada. Soi abezata a luitar por os rincons ta adubir  que totas ixas luengas  tiengan puesto en o mío corazón. Aimando la luenga, desenrunando l'aragonés que bi ha en yo, torno a parabla e a bida  a ros mios debampasaus e sobre tot a ixas mullers silenziosas que me prezedioron :lola, mai , tías...que feban aragonés allí do estasen dende o suyo esconoximiento.

 Bombolona de propio

Albarracín - Bombolona Naval



lunes, 17 de julio de 2023

PARADISO PERDITO

Con qué goyo eslampábanos d'a escuela
entre a chilamenta d'a lumerosa catrinalla.
¿No remeraz cómo chilaban tamién as falzillas
e baxaban o suyo bolito sobre as nuestras capezas?
¿No tornaban allora os cans d'a suya clucadeta,
e escañutando s'adibiban á nuestro correr estrapaluzioso?

Allora sí tenébanos un destín bien platero,
pos en ixas oras d'enfuelgue e de recreyo,
yéranos igual como semidioses en un amplismo edén,
fendo y esfendo falordias á o nuestro conzieto abenturero.

¡Oh dulzas plachas en as espuendas d'o nuestro quiesto río,
auguas blosas an mullar os nuestros cuerpos espullatos,
baxo brempas de nogueras, entre molsas e felegueras,
puestos salbaches an o esprito medraba en libertá¡

¡Oh dulze e lexano paradiso perdito,
con pichela d'oro plenés os nuestros beires,
d'os más zucrosos brebaches mos fartemos,
e encara güé, nos ne queda un siñal de sapia entre os labios¡

Fabián Castillo, Bombolón  Retabillador 

Lanuza - Bombolona Naval



sábado, 15 de julio de 2023

A PILOTA E L´ARAGONÉS

De chicorrons aprendeba-nos e prauticaba-nos de vez l´una e l´otro. E amonico los fuemos tresbatiendo ,u cuasi, á una.

En a escuela mos carrañaba o mayestro por charrar “mal”. Pero en salir, os carrañazos s´aturaban en a puerta e nusatros ascape tornaba-nos a fablar en a nuestra luenga, l’aragonés semontanés, de traza natural. Entremistanto mos bi metébanos a chugar á una modalidá de pilota clamata “punto y coma”. Ista mena de chugar a pilota yera perfeuta ta poder fer-lo toz de bez. O que feba “falta” teneba que poner-se de culos en a paret d´a ilesia: estaba “aentro”. Si culliba una pilota en l´aire d´as que golbeban os “d´afuera” tornaba a chugar con ers. O zaguero que se quedaba sin “entrar” teneba un punto. Allora toz chugaban en cuentra d'ixe. Un punto baleba dos comas, asinas cada begata que perdeba teneba una coma menos. Si se quedaba sin cosa, se chugaba ya toz iguals e se tornaba a empezipiar atra begata.

Con tot e con ixo, os partíus prenzipals se chugaban os domingos, en salir de misa. Allora os mozos, bien pinchos, se poneban a chugar, e ra chen s´abotinaba á mirar- se-los. Antonces á os zagalons mos tocaba ir-nos-ne a chugar t´as parez más chicotas d´a ilesia por que os grans emplegaban a plaza. O recholau yera ta ers: encara remero con aprezio á ixos pilotaires. E os “rayadors” lebaban a cuenta d´os tantos que se iban fendo en os partíus.

Pero como ro recholau no teneba d´ixo más que o nombre, porque con o sulero de tierra e piedras, as pilotas botiaban como quereban, e como antimás a paret d´a ilesia yera una miqueta rechirata cara t´a barbacana, asobén s´en iban botiando escopetiatas cara t´abaxo. Allora caleba baxar ta bi escar-las: “o que la tira la chira” dizíbanos.

O primer tanto que se chugaba yera “o plé”: no contaba pero daba dreito a o primer saque. Surtise a pilota más u menos, se golbeba de firmes zarquiñazos de brazada, de sobaquillo, de machete… buenos zinglazos con o brazo bien suelto ta mirar de abrasar a pilota en a paret e fer o tanto. ¡Buen chapazo, que surte poco!...¡ No en he espleitato yo con a pilota, ni cosa! No más sentir ixe roidet seco como un zurriagazo, que feba al trucar en suelo u en a paret, ya m´empliba de goyo y ganas de chugar. Teneba delera por ixe esporte, l’ unico que de beras me ha cuacato prauticar.

Cuan ya s´eba tresbatito en o mío lugar o costumbre de chugar os domingos dimpués de misa, aún tenébanos partíu bella bez dimpués de bella prozesión u en bella fiesta. As copas famuitos añadas ya que  se son cubrindo de polbo alzatas en o museu de trastes biellos de casa nuestra.

Dimpués d´a nineza, a mía afizión continó en as añadas d´o bachiller en Uesca. Gosábanos ir a chugar asobén una colla d´amigos os domingos de maitins. Allora ya prenzipiemos a chugar bestitos de blanco e tot, fendo partíus con os estudiáns bascos e rioxanos d´a unibersidá laboral. Os pilotaires bascos quereban siempre ir con a zinteta colorada, porque menténdo-se cualsiquier coseta berda e con a camisa e pantalón blangos ya teneban chuntas as tres colors d´a ikurriña, que allora yera prohibita. Asinas que nusatros chugábanos d´azul e aprendébanos bella parola en euskera.

Me foi alcordanza d’o muito goyo que me feba, ya dende os días d´antis, tener partíu de pilota. Con a mía parella pilotaire, que chugaba de zaguero, ganemos o campionato probinzial chobenil de Uesca e marchemos ta Zaragoza ta partizipar en o d´Aragón. Astí perdiemos, e conbuen sobo, en o “Jai Alai” que yera situato en a calle “Requeté Aragonés” que agora ye “Cinco de Marzo”. Ye que ixe frontón teneba o suelo muito fino e as pilotas surtiban abentatas, zercustancia ta ra que nusatros no yéranos mica abezatos.

Más entadebán chuguemos tamién en Zaragoza e o frontón de Santo Domingo de Silos tornando a perder con una parella de Teruel. En rematar o partíu dende o club “Helios” se brindoron ta fer-me sozio esportibo  con a fin de chugar en o equipo de pilota, pero no aprobeité a ufierta.

Con os estudios unibersitaires dixé estar a prautica d´a pilota, no de raso pero cuasi. Pero, ixo sí, l´ afizión aturó siempre en yo, que pasé os millors intes esportibos d´a mía bida como pilotaire chobenil. De cabo cuan encara beigo por a telebisión bel partiu : fer memoria ye bibir dos begatas. D´a mesma traza prebo d'afundar en l´aragonés, a mía luenga, a que aprendié cuan yera nino, al paso de chugar á pilota.

Chulio de 2023 - BOMBOLÓN BUXO


Propuesta didautica de "Díxame pescá con tú"

 

L’autor

Juan Carlos Marco Pueo @chuandefonz. Naxió á Fonz l’añada 1969. Estudió Zienzias Fisicas á la Unibersidá de Zaragoza. Dende allora treballa de profesor d’Educazión Secundaria. A suya pasión por escribir se desembolicó de choben, cuan conoxió l’obra d’os autors clasicos baxorribagorzanos en luenga aragonesa. 

En as modalidaz de poesía e relato curto ha obtenito bels premios: o «Condau de Ribagorza» en aragonés con os relatos: El zagal del Burrello, El número, Nessun dorma (ex aequo) y La funeraria; e ros poemarios: Me van dixá per amor y Sonetos pa rosigá cuan trona; e o premio «Cleto Torrodellas», tamién en aragonés, con La casa los telaires (accésit) e La señorita Rosario.

Ye colaborador en rebistas e diarios como Buñero de Estadilla, El Cruzado Aragonés e Ronda Somontano de Barbastro; asinas como en o libro de fiestas de Fonz. Bels d’os suyos poemas han estato cantatos por collas como  Poetián, Dúo Llengua Poética e Trío Lakme.

Parti d’a suya obra ye replegata en o libro Be regulá e en castellano tien publicato o libro de poemas La arena y el mar. Díxame pescá con tú ye traduzita enta o castellano como Llévame a pescar contigo. Con ella ganó ro X Premio de Nobela Curta Ziudá de Balbastro 2018.

A nobela 

O resumen ye que o presonache prenzipal, Hans Fischer, ye un choben alemán estudiante de Filolochía Románica en o suyo país, concretamén á Múnich. Allora consigue una beca ta benir á España, á un lugar d’a Baixa Ribagorza. Astí mirará de rematar a suya tesis doctoral estudián a luenga d’o lugar. Á boniquet plegará á ser uno más en aquella soziedá rural e s’intresará no solamén por a luenga sino tamién por a cultura e as chens d’o lugar. Cuasi 50 años dimpués, al sur de Gran Canaria, ferá un biache interior en o cual trobará ra paz.

Díxame pescá con tú trata temas como a medrana, l’amor, as relazions chenerazionals e a trayeutoria bital. Á yo me fa muito goyo leyer cómo os sentimientos e tamién o feito d’ocultar-los e as suyas consecuenzias son puestos en boca de personaches masculinos, me creigo que ye un nobedá porque a tradizión mos amostra que nomás as  mullers padexen por iste tema.A luenga en a que ista nobela ye escrita ye mui fazilmén comprensible ta os que somos neofablans, anque ta yo e más fázil porque biacho enta l’Alta Ribagorza á órmino e ista barián ye bien conoxita, me parexe que cualsiquiera que estudie aragonés, encara que emprenzipie, poderba comprender perfeutamén iste testo .O biache bital que fa o personache consona con atros dos biaches: en o tiempo (meyo sieglo) e tamién en o espazio (de norte á sur), o que fa que siga una nobela con un filo narratibo dinamico que fa ganas de continuar leyendo-la sin aturar dica rematar as 150 pachinas e descubrir atras obras parellanas.Proposo ista leutura ta grans adolescens e chobens por istos dos motibos: a fazilidá d’a  modalidá d’a luenga aragonesa e más que más porque en tien una narrazión muito dinamica e tamién fázil en una primera leutura. Antiparti ye posible fer una comprensión más fonda con un analisis d’os roles masculino e femenino que tresbaten o conzeuto tradizional. Os zinco presonaches más importans d’a narrazión tamién poderban fer chuego ta un estudio más fondo d’o suyo paper en a nobela (se poderban escubillar bels actantes, funzions e atributos d’os cuentos tradizionals). Manimenos as actibidaz que proposaré ta treballar ista nobela serán muito más simplas porque l’ochetibo no ye literario sino d’aprendizache d’a luenga aragonesa. 

Propuesta de treballo d’a nobela “Díxame pescá con tú”    

Como he dito no feremos un estudio literario profundo puesto que l’ochetibo ye treballar a luenga a trabés d’a leutura dende un doble enfoque (adautazión á presonas adolescentes-adultas neofablans e integrazión de totas as competenzias lingüisticas en un marco coderén -B1-). Si antimás se consiguen os ochetibos d’animar os estudians d’a luenga á descubrir atras obras literarias en aragonés e á perder o espanto á fer produzions en ista luenga, as autibidaz proposatas farán onra. 

Autibidaz por destrezas lingüisticas:

As competenzias de comprensión se treballarán en diferéns fases a lo largo d’a leutura guiada. As de produzión, tanto oral com escrita se ferán al final, dimpués d’aber treballato o libro e as autibidaz de comprensión, manimenos como ye natural s’intentará integrar unas con as atras.

1- Comprensión leutora  

-Antis de leyer o libro: cheolocalizar en una mapa os puestos on trascurre l’azión e o lugar de naximiento d’o autor 

-Mientras se leye: fer una lista d’os presonaches con as suyas carauteristicas fisicas e psicolochicas. 

-Dimpués d’a leutura: fer una linea d’o tiempo situgando os prenzipals esdebenimentos que bi ha en a narrazión.

2- Comprensión oral  

-Antis de leyer o libro: completar huecos en un poema. Me ferba goyo fer ista autibidá con un  poema de Juan Carlos Marco Pueo pero no he puesto alcontrar dengún en o rete, allora se puede fer con “LLaván” de "El Casorio” de Clleto Torrodellas Mur, representato en Graus por el Poetián en 2012 

 

-Dimpués d’a leutura: ascuitar os minutos on l’autor d’o libro esplanica cómo autoeditar un libro en ista conferenzia e replecar as etapas e os prozedimientos ta fer-lo. 

3- Produzión escrita 

-Dimpués d’a leutura: escribir un relato (grupez de 2/3 escolanos): dezidir a linea d’o tiempo. os esdebenimentos, os presonaches e os lugars. Fer un cuento de dos planas alto u baixo. 

-Con as istruzions replecatas en a segunda autibidá de comprensión oral prebaremos de fer una colezión de relatos breus e d’autoeditar-los.


4- Produzión oral 

-Dimpués d’a leutura: cada grupo presenta o suyo relato as atros grupos. 

-Interazión: si ye posible se poderba fer una entrebista á l’autor, presenzial o en bideo-conferenzia.


5- Treballo con atras matieras 

Si se fa iste proyeuto en os zaguers cursos de Secundaria se poderba plantejar una colaborazión interdisziplinar con a materia de zienzias de naturaleza o Física aprobeitando que o autor en tien ista formazión de Fisico. Con aduya d’os esperimentos feitos por Edu Laga en a sezión “Eureka” de Charrín Charrán serba posible fer atros por os escolanos e mesmo fer os bideos e compartir-los.

Buen treballo!

Bombolona Naval 


sábado, 8 de julio de 2023

Ta tu

Quererba  poder estar zielo

e sol e boira, e día e nuei.

Parabra, estrela, 

uembra amable e almario de besos.

Ta, cuan rebellases, 

ofrexer-te  o mundo ya feito,

a la mida d’o que  esen estau, 

d’ o que rematasen d’ estar

os tuyos suenios.

Ta, cuan clamases, 

tener as vozes, 

as respuestas,

as parabras

e os días fixos: luns, domingo…

qué dia?

E fer debuxos con colors,

e recortes de papel

ta ras tuyas pochas.

Que salises  a la carrera bestiu de luz

e lebando aires de muitos agüerros

e luscos alzaus dezaga d’ os tuyos diens.

Que ro esclatito d’ a risa clara,

liberase ixos ibiernos,

ixos días zanzers .

Ta  que m’ aimases

e ises tu. Nomás ta ixo.

Bombolona de propio

     

Laspauls - Bombolona Naval