lunes, 4 de marzo de 2024

La canta: NO PLORES MULLER

Lo títol orichinal: NO WOMAN NO CRY

Lo taute: BOB MARLEY (mosica)

Los cantaire e mosicaires: BOB MARLEY & THE WAILERS

L’idioma orichinal: ANGLÉS (CHAMAICA)

En l’anyo: 1974

Enlaz a Youtube: https://www.youtube.com/watch?v=pHlSE9j5FGY

https://www.youtube.com/watch?v=r8RoUOW8ma0 (Live, 1975)


La Canta

Qui canta la canta, mira d'alentar melodiosament e amorosa a una muller, puestar la suya chirmana, su mai, la suya companyera, una amiga d’él u quien siga, debant d'a suya proxima ausencia. Remera intes pasaus chuntos, més que més en o suyo distrito de Trenchtown (un gheto de Kingston, cualo Goverment Yard traduzco per 'planeta gran d'o vico', como si estese un puesto cualsiquier d'o mundo), enlaz clarismo con a vida d'o mesmo Bob Marley, con a suya nineza e la suya choventut. 

Poderba interpretar-se lo sentiu d'a canta como un grito ta l’optimismo en cheneral, t’a fortaleza d'ixa muller, de totas las mullers, que no lis cal tener a l'ombre (marito, fillo, chirmán, amigo) a man pa que las cosas se faigan e vaigan como cal.

La canta devinió un himno, més que més entre la chen d'os roldes que lis cuaca o reggae e los suyos perifericos como o Rastafarismo, movimiento més que més relichioso, pero tamién pulitico e filosofico que barrecha la credencia en a divinidat d’Haile Selassie, lo panafricanismo, lo consumo de cannabis, etc.

Como explanica a saber bien Ragnampaisser, lo saputo en mosica Jamaicana, en o libro La Isla del Tesoro (2023, pachinas 182 a 189), ista canta estió la primer gravata en Jamaica con caixa de ritmos i estará pa cutio la canta de Bob Marley. No a resultas d’a sensual testura d’a gravación orichinal en estudio, si que a la estandarizata balada rock encluyita en o suyo primer disco en directo Live (1975), gravau en o Lyceum de Londres.

Atras versions coneixitas en han estau las de cantaires e mosicos como Jimmy Cliff, Gilberto Gil (meio en anglés meio en portugués), Nina Simone, Joan Baez e muitos més, entre los cuals Boney M.

Las trobarez en istos enlaz:

https://www.youtube.com/watch?v=XS4SBfFQbpA

https://www.youtube.com/watch?v=MTy2FeJTym0

https://www.youtube.com/watch?v=U6HBbxBVrNE

https://www.youtube.com/watch?v=Zf9esNU818Q

https://www.youtube.com/watch?v=2nUQPhq8-Co

O taute e os mosicos

Bob Marley (Robert Nesta Marley, Jamaica, 1945 - Florida, USA, 1981), se crió en Chamaica, fillo d'una mai niera muito choven e un pai ausent blango, encara que Bob se consideró siempre como niero. Cantaire, mosico e compositor, estió o prencipal d'os precursors d'o reggae, con a suya traza distintiva de cantar e componer. Marley espardió la mosica chamaicana arredol d'o Mundo e se constituyó en simbolo d'a suya cultura; asinas ye reconoixito en Chamaica. Metió tamién en o esprito d'a suya mosica e, més que més, en as suyas letras, la espritualidat rastafari, lo panafricanismo, la devoción per o consumo de marichuana e un ubierto refirme t’as reformas democraticas socials (que li costaron un atentau que podió haber-li arramblau la vida). E, pa permanixer mito pa cutio, no le calió si que faltar tan choven de cáncer.

Entre las suyas cantas més conoixitas, a més a més de No plores muller, se'n troban d'atras como Yo maté al xérif, ¿Poderbas ser amata?, ¿Ye isto amor?, Un amor, Jamming, Rebella-te Devanta-te, etc.

The Wailers ye o grupo mosical creyato per Bob Marley e una colleta d'amigos mosicos. Fundato en 1963 en Kingston, la suya consolidación estió ta 1969. Con diferenz cambios en a suya composición, [dos d'os prencipals fundadors, Peter Tosh e Bunny Wailer, deixoron o grupo en 1974 pa prebar suerte como solistas] The Wailers, acompanyoron siempre a Bob Marley en as suyas grabacions e conciertos.

Arredol d'a autoría d'ista canta i ha una historia a recontar. O taute oficial estió, una buena colla d'anyos, Vincent Ford, compositor chamaicano amigo de Marley. Se diz que Marley haberba practicau iste procedimiento e amollau ista autoria en o suyo amigo pa escursar-se bellas obligacions contractuals que tenerba con o suyo achent e la companyía discografica, e tamién pa aduyar a lo suyo amigo, discapacitau que amenistaba silla de ruedas, e a la suya familia.

Como diz Ragnampaisser, Bob Marley estió e sigue estando un líder indiscutible d’o Tercer Mundo. Lo profeta niero més escuitau, lo sufferer singer con sentimiento de blues que, con as suyas mazadas visionarias e profeticas, ha sinyalau e identificau a ixa parte d’o Planeta que tan a ormino ixublidamos. Aquel mulato baixico, con a suya zerra de lión e o suyo bailar zompón, nodrió los espritos d’os zarrapastrosos malacotraciaus d’o Mundo…

A traduzión

  • Maguer a difusión, graniza e universal, d'as cantas de Marley e d'o conoiximiento d'a suya fegura artistica, ista canta tién una traza de contesto a muntón local e particular, vitalment distant t’o cutiano d'o aragonés. Tot ixo dificulta reflexar, vulcar, lo suyo contenito pleno ta l’aragonés. Per cuentra, a sencillez d'o mensache e d'a suya esprisión lo facilitan. Una cosa va per l'atra.

  • Como dito en parlar d'a canta, traduzco In the Government Yard in Trenchtown ta en a planeta gran d'o vico. Lo foi asinas pa que me capa bien tot en a metrica e ritmo d'a canta, pero tamién, més que més, per adaptar un puesto tan e tan local ta una esprisión un poquet menos particular i més asequible t’a nuestra comprensión.

  • Tamién pa que me capa bien tot en a metrica e ritmo d'a canta, foi os amigoz (plural d’amigot) al puesto de the good people we meet.

  • Brinco per dencima 'ypocrites' e no en foi una traduzión, ni literal ni direuta, primerament, perque no i caberba, e tamién perque ye un termino, me pienso, cuasi biblico que Marley debe emplegar pa referir-se a lo poder local en Kingston. Que, en plegau, tenerba mui mala traduzión. 

  • Per cuentra, traduzco cornmeal porridge ta farinetas, que m'encaixaba bien e me pienso que ilustra bien a ideya de minchar de chen humil.


No, woman, no cry
No, woman, no cry
No, woman, no cry
No, woman, no cry

I remember when we used to sit
In the government yard in Trenchtown
Oba observing the 'ypocrites
Mingle with the good people we meet

Good friends we have, oh, good friends we've lost
Along the way
In this great future, you can't forget your past
So dry your tears, I say

No, woman, no cry
No, woman, no cry
'Ere, little darlin', don't shed no tears
No, woman, no cry

Said, I remember when-a we used to sit
In the government yard in Trenchtown
And then Georgie would make the fire lights,
A log wood burnin' through the night

Then we would cook cornmeal porridge,
Of which I'll share with you
My feet is my only carriage
And so I've got to push on through
But while I'm gone
Everything's gonna be all right
Everything's gonna be all right
Everything's gonna be all right
Everything's gonna be all right
Everything's gonna be all right
Everything's gonna be all right
Everything's gonna be all right

So no woman, no cry
No woman, no cry
Oh my little sister, don't shed no tears
No woman, no cry

No plores muller
No plores muller
No plores muller
No plores muller

Yo m’alcuerdo, nos sentabanos
en a planeta gran d'o vico
veyendo los dos pasar a chen
trobando-nos con os amigoz

Beluns, buenos, los emos perdiu
per o camín
Cuan va bien, cal no ixublidar lo pasau
xuca-te as glarimas


No plores muller
No plores muller
Bai, zagaleta, no plores més
No plores muller

Pos me n’alcuerdo, nos sentabanos
en a planeta gran d'o vico
encendebanos a foguera
a zueca cremando en a nuei,


nos febanos farinetas,
y en compartibanos.
No tiengo si que los míos piez
e he de seguir entabán
Mientres no i soi
Tot irá asaberlo de bien
tot irá asaberlo de bien
tot irá asaberlo de bien
tot irá asaberlo de bien
tot irá asaberlo de bien
tot irá asaberlo de bien
tot irá asaberlo de bien

Pos no plores muller,
no plores muller
chirmaneta mía, no plores més
No plores muller

Bombolón Carbó


domingo, 3 de marzo de 2024

TA QUE NO SE XUBLIDE¡¡¡


De que trazas ye agora o mundo que torna ta mirar-se ta otro canto, ta no beyer as  orrors que o estau d’Israel ye fendo en a francha de Gaza?. Con a enchaquia d’a “Tierra  Prometida” se creyen con tot os dreitos sopre os territorios, as chens, a cultura…  

A suya sincusa ye esfender-se d’o grupo terrorista Hamás. ¿Tos prexinaz que aquí  cuan o grupo terrorista ETA yera operatibo, o gobierno zentral ese ordenau bombardear  o Pais Vasco? Ye a mesma situazión. Amparata por os grans poders economicos  mundials.  

No ye una guerra d’agora, leban dende chunio de 1697 cuna Israel toma o control  de Gaza, en a guerra d’os “Seis Dias”. Entre os años 1697-1994 as tropas d’Israel ocupan  Gaza. Os palestinos de Gaza e os de ta part d’a Ribera Ozidental eslichen una cambra  lechislatiba e un presindén. En l’año 2000 israelitas e palestinos fan unas charradas de paz, sin plegar a dengun alcuerdo. En setiembre d’ista mesma añada peta ra Segunda  Intifada. E dende allora dica os nuestros días, o estau palestino no bibe en paz, dimpués  de muitas prebatinas d’alcuerdos d’as dos partis.  

A guerra autual contina dende o dia 7 d’otubre de 2023 cuan encomenzipió.  Milentas bictimas mortals e nafratas fan d’ista guerra un chenozidio, mai comparato con  dengún antis feito. 

A soziedá zebil, amuestra o suyo refirme con a soziedá palestina, en esferens  concentrazions feitas a en tota España o dia 25 de febrero de 2024. Demandan a os  gubiernos que faigan tot o que seiga menester ta aturar ista barbarie. ¿Por que ta Israel no  bi ha sanzions, como ta Rusia? Dica en as guerras bi ha clases…  

Cal fer rudio ta que no se xublide que bi ha un país que sofre, que plora, que tiene  fambre, que no bibe… que S’AMORTA¡ E NO YE OTRO QUE PALESTINA¡¡ 

Marzo 2024. 

Bombolona Panzargüala


sábado, 2 de marzo de 2024

CATAROS: OS BLOSOS. (I)

 

O catarismo estió un camal d’o cristianismo que s’estendilló por o sur de Franzia entre os sieglos  XI-XIV.

S’ alazetaba en una conzenzión esistenzial dualista con dos prenzipios antagonicos : o  bien e o mal. Teneba pues una ideya maniqueya d´a reyalidá. Seguntes ixa dotrina, Dios no eba  puesto creyar o mal que bi ha tan fundamén arradigato en as presonas e o mundo, por o que  eba tenito que entrebenir tamién o diaple en a mesma creyazión. Profes que ixa traza de prexinar  mos aparixe uei estrafalaria e pasata de moda pero, si paramos cuenta d’a istoria ixo de bien mal, buenos-malos, amanixe á ormino. Nomás cal remerar as zintas de l´ueste americanas: indios  malos, baquers buenos. 

Cataros ye un bocable que promana d’ a luenga griega e que sinifica blosos, “puros”, como  esprisión de que no quereban contaminar-se con o mal. Tendeban a lebar una esistenzia treballadera como texidors u en cualsiquier atra faina. Os suyos bispes no feban parti d’o  tarabidato feudal de poder que a Ilesia catolica refirmaba en ixas embueltas , o que contribuíba  a que l’ orden establito lis tenese firme quimera. No almitiban más que un sacramento que  clamaban consolamentum. Bi eba dos libels d’embrecamiento en a suya prautica relichiosa: os  creyens normals e os perfeutos. Istos zagueros no se casaban ni teneban relazions secsuals, por  que no quereban contribuyir a trayer más fillos ta iste mundo, reino d’o mal. Como tampó no  minchaban carne d’animals. Por tot ixo, como ye de dar, a Ilesia de Roma los teneba por ereches.  Dica o punto que o papa Inozenzio III los escomulgó á ers e asinas mesmo a qui les protexese,  más que más a nobleza oczitana, que gosaba fer-lo. Por primera begata en a istoria, o debandito papa de Roma pedricó una cruzata cuentra cristianos, tanimientres que as d’antismás yeran  estatas dirichitas cuentra musulmans. Ixo incluyiba a perduga por confiscazión d´as posesions d’os ereches e de qui lis aduyase. Antimás se legalizaba o dreito de conquista d’o Midi franzés  por parti d´os cruzatos d´o norte de Franzia, que á o mando de Simon de Monfort emburzoron  as tierras oczitanas ta apoderar-sen d’ eras.  

O feito teneba unas implicazions puliticas importans: os estaus d´o Midi franzés, cuala alfaya yera  o Condau de Tolosa, yeran religatos por fundas relazions feudals con a Corona d´Aragón , como  se beyerá en o siguién capitol. Yeran estaus alueñatos d’o norte franzés e con una presonalidá  bien zereña: cal remerar que a luenga d´o Midi yera l´oczitano (langue d’oc), no pas o franzés  (langue d’oïl), e que a cultura d´os trobadors con a suya poesía antimás d’as suyas organizazions  puliticas como os “capitols” los esferenziaban plateramén d´a resta de Franzia. 

Crueldaz, en ista cruzada cuentra os cataros como en totas as guerras, bi’n abió á embute e por  os dos costatos: a istoria reyal no casa con o maniqueísmo de buenos e malos, encara que o relato que dimpués se gosa fer, por un regular, sí. Bi’n abió de barbaridaz á rebutir, d’as que  belunas han permanexito en a memoria coleutiba. En as coronicas se reconta como en Béziers  os cruzatos matoron a cataros chunto con catolicos que no quereban denunziar-los. Regular que  o legato d’o papa dizió: amortaz-los toz, Dios reconoxerá á ros d’el! En Brahm les rancoron os dos  güellos a toz menos á uno que nomás l’en quitoron uno, ta que asinas, burnio, los guiase t’atro  lugar ta bi orrorizar-los. En fogueras en cremoron asabelos de cataros: os zaguers en a gran chera  d’o suyo zaguer refuchio d’o castiello de Montsegur, an un molimento encara remera uei “als  catars, als martirs del pur amor crestian”. Una contrimuestra más de que os etiquetatos como  malos asobén son masacratos por os autoconsideratos como buenos. Ye que, en ista como en  cuasi totas as ocasions istoricas, tanimientres que ta es uns os malos son es atros, ta es atros os  malos son es uns. Guerras: catafila de mortaleras e calamidaz, igual tiene que sigan guerras antigas como ista u autuals como as de Ucrania u Gaza”. Istoria: mayestra d’a bida á ra que  tozolonamén no li s’en ha feito ni li s’en fa brenca de causo. E asinas continamos.

Antiparti, con a enchaquia d’o catarismo e d’a cruzata que se desembolicó, como si no bi’n ese prou, o papa establió a Inquisizión. O suyo ochetibo yera engalzar á os ereches cataros, faina d’a  que fazió tautes á os flaires dominicos. Dende allora a Inquisizión s’ emplegó muitos sieglos ta  rechirar e acotolar cualsiquier mena d’ereches esbarratos d’a ortodocsia u chens que tenesen  unatra relichión: chodigos, moros, protestans, broxas e mesmo bel santo u santa, que de tot bi’n  abió. 

Febrero, 2024. BOMBOLÓN BUXO


Analís e comentario de Tiempo de Fabas de Chusé Inazio Nabarro

“Chusé Inazio Nabarro (n. Tauste, 1962) ye un escritor español en altoaragonés. Lizenziau en Filolochía Ispanica, dende 2004 e  autualmén presidén d'o Consello d'a Fabla Aragonesa, miembro d'o Consello Asesor de l’Aragonés e bocal de l'Aria de Luenga e Literatura de l'Istituto d'Estudios Altoaragoneses. Tamién ye miembro de l'Asoziazión Aragonesa d'Escritors” 1 . Indudablemén prefiero istas parabras ta replecar millor qui ye Chusé Inazio Nabarro: ”Chusé Inazio Nabarro aprendió de nino un castellano transiu d'aragonesismos en o suyo Tauste natal. Ya alabez contrimostraba unas facultaz lingüisticas pro desarrollatas e una gran curiosidá por as formas de fablar de puestos que besitaba con os suyos pais como Loarre, Ayerbe, Boleya u Ena. Dimpués prenió conzenzia de que ixo yera unatra luenga e a ros 14 años se’n fue ta Uesca a estudiar a la Universidá Laboral an se metió en contauto con o Consello d’a Fabla Aragonesa, que autualmén preside, e con os cursos que se bi feban. Allí encomenzipió a aprender aragonés e a escribir testos literarios. Ta l’ estiu puyaba a sobén a Echo e tasamén estió ro cheso ra primera modalidá que fabló. Estudió Filolochía Ispanica en Zaragoza e dende fa bels años reside en Uesca, do treballa como profesor. Uei, ye autor de cuatre libros de relatos, tres de poesía e senglas nobelas, amás d'aber partizipau en buena parti de   bolumens coleutibos”. A ros 14 años, Chusé Inazio Nabarro “dezidió abracar l'aragonés como luenga d'o corazón”, subraya o suyo editor, Chusé Aragüés, e l'autor confirma que “piensa morir-se fendo-lo”.2  Creigo que istas parabras presientan pro bien, d'una forma cheneral, a l'autor de Tiempo de fabas.3

A obra de Chusé Inazio Nabarro s'encluye entre ras manifestazions literarias d'a renaxedura lingüistico-literaria de l'aragonés en o s. XX. Pertenexe a ra segunda chenerazión de poetas aragoneses. Afirma e “prautica” que a escritura literaria ye uno d'os canziellos por os que descurre ra luenga ta no perder-se, ta fortalexer-se   literariamén e finalmén ta poder estar mostrada e ta fer-la serbir . A ra profunda conoixenzia de l'idioma achunta una gran creyatibidá en o terreno lingüistico e tematico.


Tiempo de fabas ye una obra sosprendén en muitos aspeutos, tanto en a forma como en o conteniu. Poderbamos dezir que ye una miszelania, un totum revolutum, una chicota enziclopedia (como as que ros nuestros pais e ros ninos d'a posguerra emplegaban en a escuela ta totas as matieras), una mestura de temas, motibos e cheneros con o filo conductor d’o narrador en primera presona, d'o yo. L'autor, guía indiscutible e insustituyible por os camins d'as suyas bibenzias e memorias, narra (fueras de tres begatas) en primera presona ro que beye e ro que s'inbenta: l'esplica  presienta, l'ordena u desordena, s'amuestra a ratos chuzón u epico, en ocasions tierno u a bezes aspro e grosero.


Iste libro fabla de biachear (por os Pireneus, por o mundo…) de beber e de fablar, de libros, zintas, cantas, d'a luenga, d'os suenios, d'os tozinos, d'a bida (d'a esperimentada e    d'a prexinada, que totas dos ne son, de bida), de compartir esperenzias de tot tipo, con chen “de tot pelache”. En a obra se narran feitos escaizius en bel tiempo e bel espazio reals, que pertenexen a ro espazio e  ro tiempo reals d'o escritor. En a mayoria d'os capetulos o narrador e ro protagonista d'os feitos narratos ye ro mesmo. Poderbamos dezir que ro protagonista ye ro taute, Chusé Inazio Nabarro. Bi ha  atros capetulos an  o yo autor espone ideas, impresions  u se fa eco de cosas que li contoron (igual como si recorrese a la teunica d'as leyendas urbanas).

Manimenos tot o narrau ye pasau por a griba d'o suyo esmo e ye fruito de bel maturo  analís d'a suya posterior reflesión.

Numericamén (e considerando que bi ha  capetulos que mesclan istas dos  linias literarias) a obra pertenexerba a ro chenero memorialístico, pero d'una manera muito particular. O recuento serba asinas: d'os zincuanta capetulos (seguntes os trestallos que ro propio taute ne   fa) que componen a obra, arredol de bentiséis serban claramén autobiograficos,  e ra resta, prexinallos (dende reflesions lingüisticas dica descrizions d'animals, imachinazions u suenios refeitos, leyendas rurals u urbanas).

Poderbanos considerar que o capetulo clamau Interlinio u glosa á u bando de bacas ye una mena  de prelogo, bella declarazión d'intenzions, como diz o propio autor, “abiso de caminans” an trobamos as parabras clau: leutura, desolazión, libertá, maldizión eterna, que l'autor mete a  disposizión d'o lector igual como un puzle,  ta que iste pueda amontar-lo como millor le cuaque.

Con o bando de bacas de Tauste, Abiso á o publico, l'autor se  ficajj, e fica de bez a ro leutor, en bel espazio  e tiempo reals. O leutor (leutor en luenga aragonesa) conoxe e posiblemén comparte “esperenzias de bacas e semellans” e sape os periglos a ros cualos s'enfrontina “en dentrar en a plaza” e leyer o libro.

O capetulo Bal de Benás mete a narrazión  en primera presona (o d’ antis ha estau  bel prelogo). Iste episodio fa onra a ro escritor ta fer bella reflesión sobre a luenga (tema presén en tot o libro: “E parlamos de a dinámica de fablas e de cómo as luengas también s’adautan á ras nuebas reyalidaz. Yo torno a pensar en a imachen de o lolo menando as bacas dende a motoreta. Creigo que ye una sobrebuena metafora d’istos tiempos buegatizos en os que güe bibimos”.

Días d’ escuela en Tauste ye o capetulo más luengo, narratibo, ebocador, pleno de nombres de presonas reals, que mos torna a ra nineza como patria soniada.4 Ye un fragmento autobiografico que tiene a suya continazión en a obra d'o mesmo autor Mesaches. Recuerda a Crónica del alba, de R. J. Sender y esplanica con sensibilidá e  mesmo ternura, a nineza de l'autor en Tauste. Ye adedicau  a ro suyo mayestro.5  (Nabarro, 2010: 25). Talmén como contrapunto, que en o libro amanexe debán d’ iste capetulo, se mos esplanican atros días en unatra escuela: A escuela en Yardo (“ixos irredentos ribagorzanos”).

O capetulo Tiempos modernos s'amana en idea e tematica a  Bal de Benás: ye autobiografico porque fabla d'o suyo lugar: as uellas se fican en a farmazia 6  (Nabarro, 2010: 45). No sabemos si ra narrazión d'os feitos ye estrictamén linial (considerando o parentesi que serba  Mesaches) pero en Aparizión mariana somos ya en Zaragoza, en a epoca d'a unibersidá, d'os amigos, d'o que clama filolochía tabernaria:”estudiábanos, zorrupábanos e culturábanos l’ amistanza” (Nabarro, 2010: 51). Apareixen os nombres reals d'os amigos. En salir d'a tabierna se lis apareixe a birchen (son una mena de “pastorcillos filologos”), gorda como un tozino (unatro d'os animals recurrens ), “gran como un matután y capino” (Nabarro, 2010: 51). Ye cuasi imposible no pensar en aparizions como ras de Fátima, Lourdes, a d'a zinta La dolce vita, u en Frankenstein, por o que tiene d'aspeuto mostruoso l'aparizión; e talmén en a tradizional baxada e aparizión a l'apostol d'a nuestra Birchen d'o Pilar, en carne mortal (e de propio).

D'os amigos ementaus en o capetulo anterior n’ adedica uno entero a Egoquondam (que sinifica “yo antismás” en a luenga de Marzial), estudián e dimpués mayestro de latín.  “se n’iba por o mundo con una maleta rebutién de libros” (Nabarro, 2010: 53) como dizió ro poeta Miguel Labordeta. 7  En O corazón, ixe biello reloch,  teulo metaforico 8  describe una tarde cualsiquiera en Uesca, a la cuala nombra ziudá-tanatorio. Emplega muitismos sinonimos ta ra parabra “tabierna” (Nabarro, 2010: 56) e relaziona un elemento ornamental d'o local, un tren, con un episodio d'a suya infanzia (Nabarro, 2010:57). Tamién en o terreno  autobiografico (cal  remerar en o primer capetulo d'o libro ra referenzia a Tauste, con o bando de bacas) y embrecau por o filo temporal propio d'as memorias que texen o suyo lienzo narratibo e bital,   mete en balura ra fegura d'o bebedor (capino) en Tauste, os días d’as  fiestas, en o capetulo Bindicazión d'a fegura d'o capino (beber ye una relichión e por ixo as tabiernas s'asimilan a ras ilesias). Dende aquí, e seguindo con memorias d'a suya infanzia bi ha  un retacule en o tiempo narratibo: O río de os cangrexos e Perda da inozenzia.

Contina  con más memorias de familiars quiestos (o suyo tío) e d'a suya particular filosofía d'a bida: en un land-rover a trabiés d’as fuesas   amuestra bella reflesión sobre ra bida e os suyos trestallos, o relebo familiar e ra responsabilidá d'alzar as tradizions ( “l’antismás “ que a ormino amanixe en as pachinas d'o libro).

En o capetulo Nuei de Reis, dezaga d'una cretica a ro consumismo e atras “tradizions” d'o Nadal alquiridas rezienmén, esplanica cómo yeran  dinantes istas datas “quan o simple yera polito” (Nabarro, 2010: 69). Bi ha bella  contimparanza  con o biello d'a nobela de Dickens e también referenzias a ra diosa  mesopotámica Innana, ta rematar coloquialmén ”y cuento contato por a chaminera entalto ha marchato” (Nabarro, 2010: 73).

En As cuatre puendas aprobeita ta resumir ixos años en Uesca: “días plenos de dozenzia, naufrachios y tabiernas” (Nabarro, 2010: 85).

Fica en o capetulo Mathausen o tema d'o biache en o contesto d'a dozenzia (biache d'estudios a Austria). Mos esplanica  ra trobada d'os estudians con bels “lolos ferrencos que os alemans no eban puesto acotolar” (Nabarro, 2010: 89). Fa referenzias a una d'as suyas leuturas chubenils: Un saco de canicas de Josep Joffo e a ro castigo de Sísifo .9

Tamién esplica bella cosa d’ os tiempos  d'a suya militanzia chubenil en partius de zurdas en Aragón, en concreto  l'episodio d'a manifestazión en Madrid. Remera de traza muito sentita ra plebia de clabels blancos dende ros lenaus, como en Macondo, e “O canto a la libertá” de Labordeta “imno amagato d’iste pueblo sin boz” (Nabarro, 2010: 95).

En Boira preta e Campo de tiro aprobeita ra confrontanza de l'exerzito español “amigo” con o pastor Pascual de Tauste a qui ros melitars espantan as uellas (choque de dos mundos) ta fer una reibindicazión antimilitar.

Con os amigos en l’ Aínsa, en o capetulo A carrasca d’ o Sobrarbe, aprobeita “o pelegrinache d’ alcol” (Nabarro, 2010: 111) ta ficar-ie temas e  presonaches  d'o suyo uniberso cultural e bital: a luita en cuentra d'o entibo d'o Mediano,  os suyos proyeutos literarios,  as suyas “barucas” por os tozinos ( fer d’o tozino con ruedas un siñal d'identidá d'Aragón, etc).10 Como referenzias relazionatas con ixo  diz que Cela ye o gran tozino d'as letras españolas (Nabarro, 2010: 109) e aprobeita ta fer bella mica de cretica “literaria”. En iste capetulo, entre d’atros, trobamos “clucadas intertestuales”, mosicals e zinematograficas. 11 L'anunzio d’a guía Repsol li fa onra  como argumento ta escurrir bella chanza en o restaurán do minchan, o mesmo an  minchó ixe gran tozino d'as letras españolas, D. Camilo.

Tiempu de fabes, que da tetulo a lo libro, reconta ro suyo treballo como profesor interino de secundaria un año en Oviedo. D'as suyas bibenzias  allí, destaca una conferenzia de Tomás Buesa Oliver sobre ra ipotetica luenga aragonesa (Nabarro, 2010:117). Ta fer refirme a ra suya tesis reparte, “con ixe amor desinforme por Aragón” (Nabarro, 2010: 118), a ros asistens un mapa lingüistico con isoglosas de morziellas. O nuestro autor se’ n fue a escape, encarrañau, d'a coferenzia, igual como Coseriu. Iste capetulo ye tamién una esfensa d'a luenga asturiana (Nabarro, 2010:116) e ye en relazión con bels capetulos d’os que más entabán ne charraremos, adedicaus a la luenga aragonesa, a suya esfensa e ro suyo emplego charrato e escrito.

Ta l'autor, Aragón ye un chiquet uniberso do bi ha de tot: “Exeya, ziudá sin lei, plena de tabiernas y salons” (Nabarro, 2010:120). O capetulo Far West esplica remeranzas de chubentú.

Bi ha bels capetulos sobre biaches. En Cartas dende Cuba, isla en a cuala fa tot u cuasi tot o que s'aspera que faiga un turista, describe modos de bida d'a isla, esnabesa ros topicos e presonaches emblematicos que con ella se relazionan e adedica dos cabos a ros tozinos… pro increyible por zierto ro que esplica sobre minchar-se ro tozino  a muesos (Nabarro, 2010: 132). En Cuba ye tot machia.   Dende ra isla nos nimbia alusions literarias (cartas…) e mos regala bel recurso poetico. 12

En Os socanillatos de’Amsterdam, New York, narra unatro tipo de biache, prexinato e aluzinatorio, acompañato d'o suyo amigo Chorche Loís: “en os socallinatos d’ Amsterdam, de New York e d’ atras grans metrópolis  d’ o planeta, en a calida escureldá de as auguas fecals, bibiba e se reproduziba , a garras templadas, bella nueba raza  de mostrugos mutans, metá ombres  e metá reptils…” (Nabarro, 2010: 147), una clucada a ro chenero de zenzia-fizión.

O fuyitibo ye un estraordinario exemplo de prosa poetica con recursos  como l'anafora e atras feguras de repetizión. 13

Se nos amuestra como un bisionario en Astroganzia, “la fin del mundo” (Nabarro, 2010:163) do, igual como un  Chuan Ebanchelista, debuxando un clima d'inseguridá, de medrana, de rebelión d'os animals, una espezie de Chardín d'as Delizias u d’ estrapaluzio de l'orden terrenal.  14

Continando ro filo condutor d'a suya autobiografía en Os menchadors de Friskies esplica o suyo mes d'oposizions en Madrid  en 1990: “nueis de bieras y de besos” (Nabarro, 2010:151), “arcadia de bizios y bertú” (Nabarro, 2010: 151), “esplendor sobre a tasca” (Nabarro, 2010:  154), a marabillosa metafora d'o mes  de chulio en Madrid: ”fardachos de fuego fuyiban por as bocas de os metros” (Nabarro, 2010:154)

Agora que ye profesor piensa, remerando a aquels yanquis menchadors de Friskies…que  “os chobens y alumnos cada begata se parixen más á os minchadors de Friskies” (Nabarro, 2010:156).

O capetulo Arte contemporanio ye adedicato a esplicar a suya estanzia en tres pisez de tres ziudaz esferens. Ya profesor, comparte piso en Uesca con Lois (parte I), artista que pinta flors sobre fotocopias; en o Matarraña, con Antonio (parte II), que treballa con  animazión feita por ordinador; en Zaragoza (parte III) una  esposizión, en una sala de l'instituto se conbirtió en festibal de jotas e abaneras (modernidá e “antismás”).

Os capetulos adedicatos  a ra suya infanzia amanixen en as primeras pachinas d'o libro e ros que mos esplican cosas d'a suya chobentú, ta la metá; o testo Anzestros ye colocato  cuasi a ra fin: “os mios  bisyayos diz que estioron pastors (…) y yo estudioso d’ ista luenga de pastors …” (Nabarro, 2010:189). Una forma zercular ta ro libro e ta ra peripezia d'a bida.

Dica astí, alto u baixo platera, interferida por prexinallos e atros alportes tematicos, a biografía de l'autor: suzesos, espazios (por exemplo ixa tabierna de Uesca que tiene un tren, en a Pza. López Allué…) e tiempos reyals, presonas reyals, pasatos por a caixa negra que ye a mente, o tozuelo  de l'autor, podemos continar a bida (a brincos, ixo sí) de l'autor. Entre totas ixas memorias, que como son  importans por una cosa u per unatra rescata e confía a ro papel, escubrimos a ro gran mago d'as parabras, a l'aragonés somarda e ra suya bisión d'o mundo; a ro biachero por tot l'orbe (prexinau u no) que leba como Egoquoniam a maleta plena de libros en luengas rarizas, e que siga do siga, milita sin reblar en as suyas causas.

A obra ye plena de referenzias a libros, zintas, cantas, escritors… ideas recurrens, conoixenzia funda d'os animals d'o puesto (Animals, animals , entre os que no mancan os tozinos, que  le fan medrana…”pero más os de dos garras” (Nabarro, 2010: 16).  O simbolismo d'os animals ye  en tot o libro. Asinas os falziños pueden estar ixe suenio de bolito en libertá, como os albatros de Baudelaire en Les fleurs du mal); U ixe atro animal más imachinario O paxaro de fuego, que talmén siga l'ombre (soluzión  a toz os engulemas, igual como Edipo (Nabarro, 2010:68). U ros monos, que li fan onra ta construyir o testo Soziedá de consumo; animals, unatra begata, que fan referenzia a l'ombre, como en A planeta d'os simios.

Chusé Inazio Nabarro gosa  “chugar” con o “más sagrau” dezaga d'o beire de l'alcol (condizión de capino que nunca niega). Conoixe (talmén por estar in illo tempore, con estudians de Clasicas: Javier Velaza, Chesús Flores, etc.) o mundo clasico. Cualques capetulos d'o libro s’ ofren a ro leutor  como  pensamientos astrautos u materialmén cuasi imposibles “barucas” “falordias “ e cuentos, dicharachos sentitos astí e allá  de chen anonima , como  Cuento d'un pastor y una motoreta, A güella negra, Y chira chira y Estozamochas (do fabla d'un presonache mitico y esfiende  Aragón e ros suyos símbolos).

Fica en o testo reflesions, sobre feitos  reyals u no, pero berosímils (leyenda urbana). En Desamen de conzienzia (anque diz que ro suyo pai ye en o espital, ye dezir, lo mete en o terreno autobiografico), en Retes d’ incomunicazión, Nueis d’ abions fanditos d’ insomnio e mesmo en As quatro puendas, s'amana a temas e imachens surrealistas.

Por o que fa a ra luenga cal  acobaltar o estraordinario Fer un dizionario, do amuestra tota ra suya capazidá lesica (una d'as cosas que más sosprende en as obras de Chusé Inazio Nabarro) e ra importanzia d'as parabras como “trazas diferens de beyer o mundo, e de bibir a bida”15 (Nabarro, 2010: 20).  Ye tamién una declarazión d'intinzions, un afán globalizador, un deseyo d'abracar o mundo con ista luenga “de silabas moredizas”.

Tamién adedica a ra luenga e a ra reflesión sobre ista, a ra situazión  de l'aragonés e a ras suyas ambiestas d’ esdebenidero  Empoderamiento e loba de o feito de charrar e escribir en aragonés. Cal  fablar, escribir e publicar. Escribir en aragonés se define como ofizio e militanzia “feito de fidelidá a ras propias radizes” contra o poder uniformador (Nabarro, 2010: 177). Me cuacarba destacar o final poetico d'iste capetulo tan sinificatibo “ye que alcaso belún puede impedir que bole un paxaro, que prenga un arbol, que naxcan fuellas, que esclate una flor, que bene un suenio?” (Nabarro, 2010: 178). En Fabla de buen morir d'una d'ixas conbersas que tiene sobre ra luenga con os suyos amigos (en iste caso fendo parola con Manuel Marqués), os parrafos triatos  “ a nuestra luenga se ye morindo per as cambras de os espitals de Chaca, de Uesca, de Balbastro…”, “os moribundos nezesitan o mormosteo de as suyas silabas igual  como as bocadas  d’ aire con que alientan” (Nabarro, 2010: 179) son pro plateros. Cuan desapareixe una luenga porque desapareixen os suyos fablans, s’ amorta bella traza de beyer e replecar  o mundo, s’ amorta ixe mundo. E beluns perdemos as radizes (no ye fázil estar planda d'aire…) “Qué ye o que piensa d’ ixa traza de nombrar e beyer o mundo que de conchunta con a suya bida desaparexe” (…) “A nuestra luenga se ye morindo” (Nabarro, 2010: 181).  …“Abremos también de  continar luitando, fendo zeprén ta que l’ aragonés bel día  s’ amuestre en a s escuelas e dixe á la fin d’ amortar-se  en os espitals.” (Nabarro, 2010: 181).   

Simién negra   ye un exerzizio de literatura comparada, una  dobineta , un chuego lingüistico que se nos presienta en barias luengas romanzes, una  metafora.  

“campo blanco

simién negra

zinco güeis

y una rella”.

Escribir ye aladrar un campo 16 Nabarro, 2010: 182).  E os tozinos, a ros que adedica, amás  d'as menzions espardidas por tot o libro (a idea estrampia d'os tozinos con ruedas como símbolo d'Aragón e ro tozino en alta mar), capetulos enters: Cambions de tozinos, Rebolizio en una nau de tozinos  (do a boz narratiba corresponde a l'animal), Tozino, que son zinco pachinas adedicadas a ra  definizión de tozino, e Arte de capar.

Ya eba leyiu Tiempo de fabas, mesmo l'eba regalau (ta yo os libros son artefautos que replegan carizias, glarimas, risas e chilos d'o lector. A suya bida lochica ye pasar d'unas mans enta atras, d'uns uellos enta atros ta emplir-se, biachear e trasmitir, ta creyar bel binclo entre leutors que implen d'alma ro libro). He triato iste libro por os suyos cambios de rechistro, por a suya capazidá de sosprender, porque sin o baladre ro dulze no lo serba  tanto, por a zercanía de muitos feitos e prexinallos  que bi son, e por a emozión que en yo  ha feito naixer reflesions sobre a luenga como as de Fabla de buen morir.

Talmén  iste no seiga un treballo organizato. Pero m'he dixau lebar por a estrutura mesma d'o libro. Por ixo no bi ha  trestallos, ni tetulos ni subtetulos en o mío redautau, porque cualsiquier orden que miraba de  meter  me pareixeba que no yera pertinén, que no feba chustizia a ro que yera escrito.

NOTAS

1. https://es.wikipedia.org/wiki/Chus%C3%A9_Inazio_Nabarro


2.https://www.libreriaanonima.es/presentacion-de-malos-tiempos-de-chuse-inazio-nabarro/

3. “Tiempo de fabas”, tiempo de fabas, ye una esprisión aragonesa que se emplega cuando fa mal orache, una frase con a cuala chuga o nuebo enunziau, a ro mesmo tiempo que eboca, seguntes o suyo autor, o famoso berso de Bertold Brecht, “Malos tiempos ta la lirica”, frase d’una canta que fará dimpués  a banda Golpes Bajos.

4. L’ afirmazión de Rilke de que ra infanzia ye ra  patria soniada bertebra gran parti d’a produzión poetica d’o  s. XX.


5. “Ta Fernando Vallés, mayestro”. L’ autor tamién estió docén.


6.  Clucada a Chaplin en  Tiempos Modernos, 1936.


7. “Espullatos e aspros , inigualable”. E atro poeta: “ligero de equipaje”.


8.  A baruca por o tiempo: en o propio tetulo Tiempo de fabas y en atras d'as suyas obras, Reloch de pocha, O trunfo d’o tiempo  …

9.Os prisioneros, igual que Sísifo e Tántalo eban de fer como castigo ra fayena más inutil que prexinar-se pueda: empentar ta ra tuca d’ o monte peñas ta, immediatamén dimpués d'aber-la alcanzato, dixar que rodasen enta baixo.

10. O cochín, prezisamén, ye  cutiano en ista publicazión. De feito, os diseñadors d'as  portaladas d'o libro, o escrito en aragonés e ra rezién traduzión, han emplegato  iste animal .

“Cuando escribí el libro en aragonés, había una fiebre por erigir a las vacas en auténticos animales totémicos de la literatura española o, por lo menos, la cantábrica –explicó Chusé Inazio en la Librería Anónima-. En los años anteriores, Manuel Rivas había escrito “Un millón de vacas”, Bernardo Atxaga “Memorias de una vaca euskalduna” y, en el cine, Julio Médem había dirigido “Vacas”. Quise presentar un tótem alternativo como es el cerdo, que tiene bastante que ver con la España interior y que fue un revulsivo para el campo aragonés por sus connotaciones humanas. De alguna manera, esa forma de producción de los cerdos, totalmente masificada, tiene que ver con la vida moderna del hombre contemporáneo y es, por otro lado, una rama de la ganadería abierta a continuas innovaciones tecnológicas”.

https://www.libreriaanonima.es/presentacion-de-malos-tiempos-de-chuse-inazio-nabarro/

11.“Pero que antis caldrá que bailemos sobre a suya fuesa” Bailaré sobre tu tumba , Siniestro Total 1985.   “A delichenzia d’os tozinos con ruedas”, de John Ford.

12. A Quevedo (p.124) e a Cabrera Infante (p.129). A paronomasia perellos /parellos (p.143).A metafora Café con una chisla de lei (p.130). O castellano que se charra en Cuba ye de zucre e chicolate (p. 144) ¿sinestesia? Efeutibamén, como ya dizió en o suyo día Ánchel Conte, l'aragonés ha de serbir ta fablar de tot…y en toz os rechistros.

13. “Yo sé de chen que bibe fuyindo Yo sé de chen que son fuyitibos. Yo sé de chen que ha fuyito” (p.75) anafora con variatio. Remeranzas que nafran como balas, que muerden como zepos …flamas de la demenzia…calibos de locura.

14. Amagato chardín d’ as delizias” amanexe atra begata  en la p. 154.

15. “Bocables que son fuellas d’ un árbol…parolas que redoloron como bolos por o río d’ o mio canto…”Metaforas.

16.VERSUS en latín ye berso, pero antes sinificó sulco de l’ aladro.

        BIBLIOGRAFÍA

[1] Ciprés Palacín, Mª Ángeles: “La poesía contemporánea en lengua aragonesa: análisis de su trayectoria y estudio de algunas constantes”, Luenga & fablas, 12-13 (2008-2009), pp. 7-52.

[2] Ciprés Palacín, Mª Ángeles:” Una güellada á ras diferens etapas en a obra poética de  Chusé Inazio Nabarro”, Estudios e rechiras arredol d’ a luenga aragonesa e a suys literatura. Autas d’ a III trobada (Uesca- Alquezrra, 17-20 d’ otubre de 2001).

[3] Nabarro, Ch.I. (2010): Tiempo de fabas. Zaragoza, Xordica, 2º ed.

[4] Sánchez Ibáñez, J.A: “La prosa en aragonés (siglos XX-XXI)”, Aragonés y catalán en la literatura de Aragón. Zaragoza. Javier Giralt Latorre y Francho Nagore Laín (eds.)2021.

[5] Yeschenko, Aleksey “El léxico del aragonés literario común”, Alazet, 20 (2008).

[6] https://www.libreriaanonima.es/presentacion-de-malos-tiempos-de-chuse-inazio-nabarro/

[7] https://an.wikipedia.org/wiki/Chus%C3%A9_Inazio_Nabarro

[8]https://www.academia.edu/62945192/Ch_I_Nabarro_Escritor_en_a_fabla_de_lag%C3%BCerro

Bombolona de propio.