domingo, 8 de octubre de 2023

LA NUEI D'O SABADO YE BIEN PA LUITAR

La canta: LA NUEI D'O SABADO YE BIEN PA LUITAR

Lo títol orichinal: SATURDAY NIGHT'S ALRIGHT FOR FIGHTING

Los tautes: BERNIE TAUPIN (texto) & ELTON JOHN (mosica)

Lo mosicaire e cantaire:  ELTON JOHN

Lo idioma orichinal: ANGLÉS (ANGLATERRA)

En l'año: 1973

Enlaz ta Youtube: https://www.youtube.com/watch?v=26wEWSUUsUc

La Canta

Ista canta ye una buenisma muestra de roc enerchico, vivo, cuasi furo, d'as primeras epocas e parellano a las cosas que, en o roc britanico, feban grupos como The Rolling Stones, The Who u mesmo The Beatles. Lo texto escrito, como los de tantismas cantas d'Elton John, per o suyo indeseparable Bernie Taupin, tien a lo menos tres libels de lectura. 

Lo primer, directo e platero e, per tanto, més superficial [en o sentito de més cerqueta d'a superficie, de nusatros] ye lo d'os chovens que aguardan t'o sabado a la nuei pa ir-se-ne de borina con o brilán ochetibo d'encapinar-se de capeza ta piez, de zorrupar con sete infinita dica fer e fer-se tota mena de quicadas, barbaridaz, males e malinidaz como ye brilantment retratau en a cinta Quadrophenia, feita en 1979 e basata en a opera roc de The Who de 1973. Rebeldes talmén con causa pero sin d'esmo, cuala rebeldía chubenil remató en votos ta Tatcher u Reagan. Fillos d'a clase treballadora, sin de més concencia de clase, con as arterias plenas d'o vereno d'o competir: per as mesachas, per apurriar-se més, per ser més endino. Han pasau cinquanta años e las cosas, u no han cambiau guaire u han tornau t'o punto an yeramos allora. Millons de chovens asperando lo cabo de semana pa zorriar, meter-se qualsiquier cosa dintro lo cuerpo e fer bella maleza. Allenación social [en castellano: enajenación], allenación de clase [en castellano: alienación].

Lo segundo, vistero en bel verso, ye lo topetazo intercheneracional, lo concaramiento entre pais -que eban padexito la guerra- e los suyos fillos de postguerra. Esferencias, més que més, en as libertaz personals, u siga sexuals, festeras, de vestimenta e tallo de pelo, d'os gustos mosicals e ixas cosas. Esferencias existencials e esteticas, d'orichen ebanchelico e granizo resultau comercial e consumista, necesarias pero con bels efectos perviersos. Lo tuyo enemico, lo tuyo explotador, no ye lo tuyo mairal, lo tuyo amo, son tus pais.

Lo tercer, muito més boiroso, borronudo, atrazato; tiremos la fullarasca, la borrufalla, d'os chovens contemplaus, capins, guitos e furos e resquitemos las purnetas d'oro que baixan per as auguas galocheras d'ista canta. Taupin lo diz, només cal leyer-lo: si semos a juvenile product of the working class e dizimos que Saturday night's alright for fighting, semos diciendo que lo que han de fer los fillos d'a clase obrera ye luitar. E podemos, poderban, interpretar lo mensache en estrictos termíns de luita de clase. En o bel meyo d'una canta que parixe dicir cuasi l'oposato.

En cualsiquier caso, lo texto, encara que pueda parixer un poquet enantiosemico, tien a muntón de sustancia.

¿Versions d'ista canta? no guaires, pero buenismas. Escuitaz ista d'Anastacia


[
https://www.youtube.com/watch?v=QW32gnvxfeE], acompañata d'Elton John,

e ista atra d'os miticos The Who

[https://www.youtube.com/watch?v=fpk_V8mnoP8], e encara la d'Aubrey Logan

[https://www.youtube.com/watch?v=NvED7p-q2cE] con la Camerata de Chinepra. Totas a saber de potents.

Lo taute d'o texto e lo mosicaire e cantaire

Bernie Taupin, naxito de Lincolnshire, Anglaterra, en 1950 ye lo letrista de cutio (con bella breu interrupción) d'Elton John. Vivió la suya nineza en o meyo rural, ambient catolico e libel de vida modestet. De debantpasaus franceses, pai labrador e mai con estudios, pero tamién de clase popular, Bernie no estió un buen estudiante, manimenos luego, influyito per su mai, amostró las suyas cualidaz pa escribir. Se troboron con Elton John per meyo d'o nuncio d'un semanario. Prolifico taute, los textos d'a suya luenguisma lista de composicions tienen la suya buena parti [https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_songs_with_lyrics_by_Bernie_Taupin] de buena narrativa e suco poetico.

Sir Elton John (naxito Reginald Kenneth Dwight de Pinner, Londres, Anglaterra en 1947) ye un mosico, compositor, pianista, cantaire, etc. d'os més conoxitos d'os zaguers sisanta años. Una preba en ye que mesmo tien una pachina en a Biquipedia aragonesa [https://an.wikipedia.org/]; encara que breu, la tien.

Con formación en mosica clasica, ya a los decisiete años empecipió a colaborar en grupez de roc. En 1967 escomenzó la suya fértil colaboración con Bernie Taupin. Excelent pianista, esturment que ye siempre protagonista en as suyas composicions, li cuaca vestir-se de manera estrafalaria. Las suyas cantas de gran exito han estau muitas; per fer-ne una curta selezión, foi constar aquí Bennie and the Jets, Uellos azuls, Roc d'o crocodrilo, Funeral per un amigo, Honkie Cat, Libertat de Filadelfia, Ha tornau la broixa, Ista nuei...


A traduzión

  • Foi que lo mesache li charre de busté a su mai. Yera lo més normal en aquels tiempos en Aragón. Mai, ha bisto...?, Me grite cuan...

  • Traduzco belly ta costillar. Puestar tripa u meliquera, esen estau millors traducions, pero costillar ufriba un millor engalce.

  • He sustituyito lo verso A handful of grease in her hair per la mía chirmana Guayén que, me pienso, aduya millor a meter-se en o contexto d'a canta.

  • Istos dos versos que, pa yo, son chenials, I'm a juvenile product of the working class
    Whose best friend floats in the bottom of a glass los he traducito ta Choven fillo d'a clase d'os triballadors, cualo amigo ye en o fondo d'o copón. Quereba fer-lo lo més literal e fidel que estase posible. Meto clase d'os treballadors per custión d'o acento tonico que remata lo verso que no m'ufriba clase treballadora. E lo mesmo con lo fondo d'o copón (remate imposible con fondo d'o baso, d'o beire o d'a copa). Antimás, copón coloreya muito millor la imachen de beber dica encapinar-se.

It's getting late have you seen my mates
Ma tell me when the boys get here
It's seven o'clock and I want to rock
Want to get a belly full of beer

My old man's drunker than a barrel full of monkeys
And my old lady she don't care
My sister looks cute in her braces and boots
A handful of grease in her hair

Don't give us none of your aggravation
We had it with your discipline
Saturday night's alright for fighting
Get a little action in

Get about as oiled as a diesel train
Gonna set this dance alight
'Cause Saturday night's the night I like
Saturday night's alright alright alright

Well they're packed pretty tight in here tonight
I'm looking for a dolly who'll see me right
I may use a little muscle to get what I need
I may sink a little drink and shout out, "She's with me!"

A couple of the sounds that I really like
Are the sounds of a switchblade and a motorbike
I'm a juvenile product of the working class
Whose best friend floats in the bottom of a glass


Mai, ha visto los míos compañers?
me grite cuan toz i pleguen
Las siete ya son e yo quiero roc
Plenar-me de biera o costillar

O mío pai ye un borratxo sin mica d'esmo
e a mi mai tanto li fa.
Con braquez i botas bien bonica ye
la mía chirmana Guayén.

En tiengo prou d'as vuestras manías,
a toza no me calentez.
Luitar ye bien la nuei d'o sabado.
Toz de borina profés.

Zorrupato, m'he bebiu un gran trullal,
lo baile voy a encender.
Ista ye la nuei, me cuaca a yo
Sabado nuei, qué bien! qué bien! qué bien!

Son muito espesas aquí ista nuei,
busco una zagala que me veiga bien.
Bien poderba fer lo bruto a escape pa ligar
U beber un siñalín e chilar, "ye con yo" 

Dos rudiez que me cuacan a saber,
los d'a mía navalla e la moto de yo.
Choven fillo d'a classe d'os treballadors
cualo amigo ye en lo fondo d'o copón.


Josep Luis Carbó, o Bombolón Carbonero

sábado, 7 de octubre de 2023

Purnas en a zenisa

 "O que no fas de choben", un testo d'o poemario de Francho Nagore Purnas en a zenisa rezitato por O Bombolón Laminero






lunes, 2 de octubre de 2023

viernes, 22 de septiembre de 2023

O DIYA DE L'ALCORDANZA


En primer puesto o profesor Bizén Lagüéns, d'a Facultá de Filosofía e Letras d'a nuestra quiesta Unibersidá de Zaragoza, agradexió á os mainates (a presidenta d'a Chazetania, o Alcalde de Chaca...) a suya asistenzia á aquer "auto senzillo e intrañable".  Siñaló en ixe inte que se zelebraba o nobanterno seiseno cabo d'año d'os Cursos de Español en Chaca, asinas nomás restaban cuatre añadas por a o zentenario d'istos cursos, pioners en España entre os aprestatos per una Unibersidá publica.  Remeró que feba ya bels años que estió rebenito o Diya de l'Alcordanza, un auto de funda sinificazión en o que pertocaba á l'omenache d'o creyador d'os cursos e á lur istoria, y en o referén á o agradeximiento á ra Ziudá de Chaca, qui dende agosto de 1926 (calendata en a cuala o mayestro Domingo Miral presientó en o Casino "Unión Jaquesa" os debanditos cursos) los acullió de buen implaz.


Auto contino, reconoxió a fineza d'o Alcalde per estar-ie, en un diya á rebutir de compromisos (empezipiaba alabez o Festibal de Folklore) e a d'os profesors María Antonia Martín Zorraquino (qui estió Direutora d'istas autibidaz en un periodo rotilante), Chusé María Enguita Utrilla (por a o cualo iste yera o primer auto academico dimpués de dos añadas) e María Luisa Arnal Purroy.  No xublidó pas á qui lebarban á fin o acompañamiento mosical:  Alba Mur Tena (tetulata susana de Canto clasico e contemporanio per a Escuela Superior de Mosica de Cataluña e Chaime Lleida, qui eba estudiato Piano en os Conserbatorios de Zaragoza e Uesca e qui yera profesor en o de Samianigo.  Amos abitaban, endicó Lagüéns, en a Chazetania.  

"O Diya de l'Alcordanza" de Bomboloneta Pilar Martínez

Don Bizén trazó bellas pinzeladas d'o Diya d'o Recosiro.  Fabló, de primeras, de Domingo Miral, qui estió naxito en Echo en 1872 e s'amortó en Zaragoza en 1942;  un d'os suyos amigos, o periodista Franzisco Dumas, prexinó que merexeba un omenache:  ixa estió a bena d'iste auto.  Siñaló tamién que os cursos que o taute de "Qui bien fa, nunca lo pierde" empentó yeran presiditos per o busto d'o cheso, feito per Félix Burriel en 1933, e per o esprito "miraliano" alzato per os siguiens direutores d'os cursos y en o cualo primaba o que agora clamaban "interdisziplinariedá", u siga, a inmersión d'escolanos e mayestros en a bida de Chaca.  A debandita remeranza empezipió zelebrándo-se o diya 8 de agosto, a fiesta de Santo Domingo.  Pero ista calendata patiba cambeos per as comenenzias d'o calandario eclesiastico.  Asinas, gosaba tresladar-se á o primer miercols d'agosto, cuan rancanban os Cursos d'Español como Lengua Forana.


O profesor Lagüéns fazió memoria d'o suyo primer Diya de l'Alcordanza, de medián d'os años güitanta:  d'a man de don Tomás Buesa e doña María Antonia Martín Zorraquino.  Siñaló, per atra parti, que en iste año se cambeaba l'omenache:  o suyo obcheto no estarba o cheso Miral, sino tres filologos binclatos á os ementatos cursos.  A sintesi d'a fegura d'o primero d'ers, don Manuel Alvar López, estarba feita per o profesor Enguita.  Antiparti, a profesora Martín Zorraquino se debotarba á pataniar a presonalidá d'o zelebre don Fernando Lázaro Carreter.  En zagueras, Lagüéns adedicarba bellas parolas á o suyo mayestro don Tomás Buesa Oliver.  Antis d'ixo fazió esmenzión d'a milenta d'escolanos foranos qui lebaban á Chaca en os suyos cors e qui premitiban pornosticar-lis á os cursos un goyoso esdebenidero.


Dimpués d'ixe prelogo, espleitamos d'a polita boz d'Alba Mur, qui cantó a firme conoxita jarcha "Axa, Fátima e Marién".


Enguita mos fabló antonzes de don Manuel Alvar.  Remeró antigos Diyas de l'Alcordanza (tamién a Jorge Puyó;  l'año pasato, en ixa mesa Residenzia, en o mesmo auto, ascuité per primera begata o nombre d'ixe pastor ansotano qui gosaba prenuziar un discurso de biemplegata á os unibersitaires qui puyaban enta Ansó dende Chaca e continaban ixa escursión en Siresa por a recullir-ie as flors que de tardis ofrirban á ra efichie d'o creyador d'os cursos arixita en a luna da residenzia chazetana).  Seguntes Enguita tot ixo ya yera desaparexito;  manimenos yera una suarde que s'ese mantenito aquer auto.  Dimpués zedió a leutura d'a suya retolica á ra profesora María Luisa Arnal, amiga d'er e a suya muller.  Asinas continó como sigue.  Manuel Alvar López naxió en Benicarló o diya 8 de chulio de 1923 e s'amortó en Madrid un 13 de agosto de 2001, cuan abeba 78 años.  Ye estato o gran mayestro d'a Filolochía Española, o ispanista más impaután d'as zagueras decadas.  Estudeó, más que más, o español d'America (per exemplo, os indichenismos, más de zincozientos, en a obra d'o coronista Chuan Fernández de Oviedo) e a Filolochía Aragonesa;  e lo fazió con una cuidata prosa espositiba, un exemplo platero d'a cuala ye a suya obra "O enbés d'a fuella", espezialmén o capetulo clamato "Mosén Feliziano", ambientato en a Chazetania:  "Iban salindo cosas e o mozé empezipiaba á conoxer as peineteras de as manetas de Dios, a ulor de l'alforba, o soníu do truco e o d'a carnalera, o segallo e o bucardo.  As parolas beniban e beniban (Siñor, ¿de dó exirán tantas parablas?)"  Estió nombrato catorze begatas doutor honoris causa per Unibersidaz españolas e dezisiete per unatras foranas.  D'atro costato, no xublidó o suyo trango per a RAE como direutor d'era, ni d'os meritos d'er arredol d'a suya bocazión aragonesa, con más de zien tetulos (entre os que sobresalen beluns como "A fabla d'o Campo de Chaca", de 1948, qui estió a suya tesi feita tasamén en ixa Residenzia e qui merexió o Premio Menéndez Pelayo de Rechira;  "O dialeuto aragonés", de 1953;  "Aragón:  literatura e ser istorico", de 1976, qui obtenió o Premio Nazional de Literatura;  os doze tomos d'o Atlas Etnografico e Lingüistico d'Aragón, Rioja e Nabarra, ALEARN, o pilar d'a dialeutolochía aragonesa e qui, dende feba bellas semanas, yera disposable en traza dichital.


Apuntó, amás, que Alvar colaboró en a Enstituzión Ferrán o Catolico dende 1943, e que enfiló o "Archibo de Filolochía Aragonesa" de par de zincuanta añadas (y Enguita en estió ro Secretaire durando beluns d'ixos años).  Siñaló que Aragón eba sapito reconoxer a balura e a entrega de Alvar á ra Filolochía Aragonesa con a creyazión d'a Catedra Manuel Alvar en 1985, con o atorgamiento d'os Premios Aragón de Letras e Santa Isabel de Portugal, chunto á ra Medalla de Oro de Zaragoza.  Antiparti, una carrera e una biblioteca zesaraugustanas lebaban o suyo nombre.  Tamién recullió dos omenaches postumos:  as "Chornadas Internazionals Manuel Alvar", zelebratas os diyas 11, 12 e 13 d'abiento de 2002 e a publicazión d'a obra coleutiba "In memoriam Manuel Alvar", en dos volumens, con 2.168 planas, d'o "Archibo de Filolochía Aragonesa", coordinata per os profesors Rosa Castañer e Chusé María Enguita.  Asinas mesmo, deinde o diya 19 d'abiento de 2002, bi eba una placa en o numero 20 d'a zaragozana carrera d'Auguaters an abitó:  "En iste bico d'o Gancho bibió a suya nineza e chobentú o gran filologo Manuel Alvar.  A Enstituzión Ferrán o Catolico, o Gubierno d'Aragón e o Conzello d'a Ziudá li adedican iste recosiro".  Cal adibir que ista adreza ye o tetulo d'un trestallo d'a debandita obra "O enbés d'a fuella".


En zagueras, a profesora Arnal recrosidó as parolas d'atro mayestro, Ánchel López García:  "A gran lizión de Alvar ye que no dixó que la Zienzia se li'n ise d'as mans, e que s'emozionaba con os fablans e as cosas d'a lengua".


Rematata ra interbenzión d'os profesors Enguita e Arnal, prenzipió a suya doña María Antonia Martín Zorraquino saludando á ras "autoridaz chaquesas e chazetanas",  remerando a Miral, "aquer cheso ilustre inamorato d'as tierras chazetanas", e agradexendo poder estar-ie con os profesors Enguita e Lagüéns cosirando á os mayestros Alvar, Lázaro e Buesa.  Fazió alcordanza, d'atro canto, d'a primera begata que yera benita á Chaca, en 1953, cuan eba nomás zinco años, e aseberó que ixa yera una bibenzia que feba chuego con a querenzia, con o feito de que o tiempo no pasaba, s'alzaba drento, como deziba Jorge Puyó.


Albirtió cómo, en ixos felizes años 20, estió 1923 l'añada en a cuala os tres mayestros naxioron.  Buesa en febrero, Lázaro en abril e Alvar en chulio.  Años más tardi, a guerra entorrumpió lurs estudeos.  En 1939 o país yera una enruena, pero aquers "chobens lions d'a posguerra" sacoron peito e fazioron un rotilante Bachillerato, estudioron Filolochía Romanica con a falaguera d'estar profesors d'Unibersidá e dar o millor d'ers mesmos e de que no se tresbatise a Edá d'Oro d'a Escuela de Filolochía Española de Menéndez Pidal.  O mayestro Yndurain lis amostró de tal traza en os cursos comuns que esdebenioron eszeuzionals:  en os siguiens años daban a os suyos compañers d'atras Unibersidaz "sopas con onda".  Cal no xublidar qu'ers yeran parti d'a "promozión d'oro" d'o Enstituto Goya, amostrata, entre atros, per Chusé Manuel Blecua y Euchenio Frutos.  Istos dos zagueros, chunto á Yndurain estioron, antiparti, profesors brillantes en os cursos de Chaca.    Lázaro continó estudeando en a Unibersidá Zentral (con os suyos compañers Félix Monge, Gustau Bueno e Constantino Láscaris), conbertindo-se en disziplo de Damaso Alonso, representán d'a Escuela Española de Filolochía e diretor d'a suya tesi:  "As ideyas lingüisticas d'o sieglo XVIII" (a tesina yera estata feita arredol de "A fabla de Magallón (notas por a estudeo d'o aragonés bulgar)", con a cuala fazió un analís conzenzudo d'os datos reyals d'o suyo lugar).  Espleitó lugo una beca d'o Consello Susano d'Inbestigazions Zientificas e atrazó as oposizions por a ra Catedra de Gramatica d'a Unibersidá de Salamanca, as cualas ganó con bentesiete años.  Goyaba, amás, d'una formazión bifrón de Gramatica Cheneral e de Literatura.  Antiparti, contrimostró a suya capazidá de chestión como Decán d'a Facultá de Letras dende 1962 dica 1968, Direutor d'o Colechio Mayor San Bartolomé (o "Bartolo") e finalmén Direutor d'a Reyal Academia Española.  Os suyos estudeos s'estendilloron per muitas dembas:  afundó en a matiera d'as orazions pasibas e atributibas, d'o articlo...


Estió, d'atro costato, o taute d'a obra "Estudeos de Lingüistica", publicato per Crítica.  No sólo amostró en as marguins d'o Tormes;  en 1971 lo fazió en a Unibersidá Autonoma de Madrid, por a rematar en a Complutense en 1978, an se chubiló en 1988, antis de que li pertocase;  dimpués podió encarnar-se-ie como profesor emerito, anque, como Alvar, no querió.


Fazió esmenzión, d'atro canto, d'a "manifica edizión cretica" fadrucata per Lázaro de "O buscón" de Quevedo, grazias á ra suya estada en os Estatos Unitos en as añadas sisanta.  


E, antiparti, fazió alcordanza d'os suyos libros adedicatos á os escolanos de lengua d'o Bachillerato, fendo memoria d'a respuesta de Max Aub á ra pregunta "D'an ye busté?":  "De do fazié o Bachillerato".  Allora, poderba concluyir-se que Lázaro yera tamién un mueso d'a nuestra patria.  Asinas, en o curso 1954-55, s'en fue á Paris con Rafael Lapesa e Antonio Rodríguez por a beyer os treballos destinatos á ateserar á os alunos d'o "Baccalaureat".  Er s'alticamaba per l'Amostranza Meya u Segundaria;  per ixo er e atro profesor atrapazioron os debanditos libros.  Amás, formó a Inazio Bosque (o direutor d'a nobal Gramatica d'a RAE).


A suya delera per os fablans d'o español puede comprebar-se en os articlos escribitos en periodicos arredol d'a norma culta, e replecatos en o libro "A sayeta en a parola".


Atras fazetas d'o mayestro mos racontó a profesora Martín Zorraquino:  a de cretico teyatral e o suyo refirme á ra creyazión d'a Fundazión Pro RAE por a que ista Academia abese fuandes de ingresos qui premitiesen fer obras como as siguiens:  una nobal Ortografía en 2010, as bersions basicas d'a Gramatica, o libro arredol d'a Fonetica e a Fonolochía de 2011.


Asinas mesmo, remeró a suya desichenzia como mayestro e presona, yera belún que feba miedo.  Era sofrió ixa medrana cuan en setiembre e otubre de 1979 se presentó á Profesora Agregata debán d'er e atros seis "miuras".  Pero ixe riedo lo endrezaba en primer puesto á er mesmo.


En zagueras, racontó que en as añadas cuaranta e zinquanta Lázaro partizipó en os cursos de Chaca, an fue con a suya muller e os suyos fillos chiquez.


En terzer puesto, mos fabló Bizén Lagüéns d'o mayestro Tomás Buesa Oliver, á o cualo eba muito presén toz os diyas d'a suya bida, dende que un maitín d'otubre de 1980, a ras nueu, er e os suyos compañers aguardaban a clase de Gramatica Istorica, d'a cuala yeran amedrentitos per culpa d'os escolanos más biellos (á Lagüéns no li parexió pas "tan terrible").  O catedratico arribó firme puntual, con una repolita cartera de bacal, mena "Camel", impoluta.  Auto contino, fazió una somera descripzión fesica de don Tomás (qui mesmo encluyiba as suyas lunetas doratas).  En rematanza, un ombre muitismo elegán en farcha e mobimientos, qui manteneba bien a distanzia, un catedratico qui enfundiba respeto e dica temor reberenzial, e con o cualo aprendioron muitismo e, amás, belunos encañoron a suya bida unibersitaria.  Pasato ro tiempo, estarba Buesa o suyo mayestro con o cualo rechiró arredol d'a lengua churidica en Chaca durando a Edá Meya.  Astí, en as suyas clases, ascuitó fablar d'os Cursos d'Estiu d'a Unibersidá de Zaragoza.  Lagüéns reconoxió que lo alzaba tot, per ixo estió fázil por a er fer o mandau que li demandó Antonio Pérez Lasheras por a un capítol d'o libro "Os Cursos d'Estiu d'a Unibersidá. de Zaragoza en Chaca.  Una portera á ra modernidá".  En os suyos apuns se podeba leyer:  "En Chaca se zelebran os cursos d'estiu más antigos d'España.  Iste año irán astí Rafael Lapesa, Chusé Manuel Blecua, Manuel Alvar, Fernando Lázaro Carreter..."  Y en ixe inte dixó de copiar.


Por a belún como er, qui sofre "fetichismo filolochico", os cursos yeran o paradiso d'a Filolochía Española, reflexato mesmo en os corredors d'a Residenzia, con as fotos d'os profesors i partizipans.


En ixas embueltas empezipió l'admirazión d'o alunno e disziplo cara Buesa.  Seguntes o profesor Lagüéns, don Tomás yera chazetano per os cuatre costatos e adedicó zincuanta añadas d'a suya bida á os cursos.  Naxió en Chaca en 1923.  Cuan eba dezinueu años esdebenió Mayestro de Primera Amostranza en Uesca.  En 1941 empezipió Filolochía en ¿Zaragoza?.  En ixa mesma añada enzertoron cuatre escolanos qui rematoron estando catedraticos:  Felix Monge, Manuel Alvar, Fernando Lázaro Carreter y er mesmo;  toz reconoxeban que lis eba endrezatos don Francho Yndurain.  Buesa e Alvar continoron os suyos estudeos en a Unibersidá de Salamanca, e amos estioron lizenziatos en 1946.  D'os suyos mayestros en aquera "alma mater" sobrexiban Chusé María Ramos Loscertales, Rafael Lapesa (qui dimpués impartirba bella lizión en a debandita residenzia chazetana) e Manuel García Blanco (direutor d'a tesi de Buesa arredol d'a fabla d'Ayerbe).


Remeraba don Bizén que Buesa yera un ameno combersador qui les racontaba bellas chanadas d'as tres añadas que sirbió como sanitario en o espital melitar de Chaca e d'a suya "rebatosa chobentú iconoclasta" (Lagüens arreparó que ya estarba menos...), qui aimaba o teyatro (fazió parti d'a colla "Coturno", creyata per Chusé María de Quinto, e partizipó en as representazions de "Doña Roseta ra soltera", de García Lorca, e de "A nuestra ziudá", obra de Thornton Wilder).  Una curiosidá mos siñaló:  Lorca estió en Chaca en 1933 con a suyo grupo "A barraca" por a represientar-ie "Fuenteovejuna", pero no podió estar per bi aber tanta chen sin de entrada á ras puertas d'o Teyatro Unión Jaquesa.  O suyo salto enta ra Unibersidá suzedió en 1950:  en primer puesto Granada, auto contino siete añadas en Salamanca por a ir-se-ne á o Enstituto Caro e Cuervo en Bogota, an realizó as suyas primeras encuestas.  Tornó á Zaragoza por a acomodarse con Carmina e marchar unatra begata á Colombia.  Naxioron os suyos fillos:  Carmina (profesora de anglés en a Unibersidá de Zaragoza) e Chabier (qui amuestra Biolochía en a de Balenzia).  O suyo trango per a Unibersidá de Sebilla li dixó un recosiro bien polito, pus ixa enstituzión yera conoxita per o suyo respeto dica os suyos profesors, e porque astí naxioron dos d'as suyas fillas:  Macarena e Ana.


En zagueras, plegó á estar Catedratico de Gramatica Istorica en a Unibersidá de Zaragoza, dica ra suya chubilazión en 1988 (qui le fazió penar muito), por a permanexer-ie lugo como profesor emerito.  Pueden contar-se entre os suyos disziplos á os profesors Chusé María Enguita, Marisa Arnal, Rosa Castañer e o propio Bizén Lagüéns.  Treballó más que más en dos dembas:  o Español d'America e a Filolochía Aragonesa.  E sapió fer en a Facultá una colla de filologos amigos e respetuosos con a suya fegura e obra (composata per más de zien publicazions).  Contrebuyó antiparti á enchergar o ALEARN chunto á Antonio Llorente, endrezatos amos per o debandito Alvar.  Y editó ro libro de poemas en cheso de Beremundo Méndez Coarasa.


D'atro costato, abió firme intrés per a onomastica rechional e per o proyeuto d'a Patronimica Romana (se mobió muito cuan li en amostraron o primer bolumen).  De 1999 yera, amás, un chicorrón articlo d'er arredol d'o parlache referén á ra amostranza d'os escolanos d'a Unibersidá de Zaragoza (puede beyerse en ista adreza: https://boletinfilologia.uchile.cl/index.php/BDF/article/view/18747 ).


D'o suyo espezial afalago per a escritura, d'a suya traza d'escribir tan delicata, bi'n ha arrienda d'exemplos:  en os suyos treballos de rechira y en atros testos como ro suyo articlo "Soliloquios", que se caló como prelogo en a zaguera edizión de "O enbés d'a fuella", a debandita obra de Alvar (que Lagüéns recomendó á os escolanos qui podeban dandaliar si continaban estudeando Filolochía;  ixe libro lis refirmarba en lur eslezión) y en os deliziosos articlos publicatos en "A Chazetania" e "O Pirineo aragonés".  Confesó a suya bocazión per completar "As mías pachinas chazetanas", de don Tomás (1995), adibiendo atro tomo con articlos esparditos d'aquer taute, e prexinó si o Conzello aduyarba en ixa fayena.


Bels omenaches se fazioron á Buesa:  uno en o "Archibo de Filolochía Aragonesa" (os "Estudeos Filolochicos Aragoneses", dezaga d'os cualos yera o profesor Enguita) con a enchaquia d'a suya chubilización, e atro con a obra coleutiba "Baxar para subir" (tetulo eslexito porque ixe yera o suyo "ex libris", un simbolo de cómo yera don Tomás e de cómo replecaba o mundo).


Amás de escubrir-mos bellas cosetas d'er (a suya pasión per a obra de Verne e a de Pérez Galdós, que gosaba dezir "jolín" e "insensato", e que racontaba chistes no siempre buens) mos lo describió como "un umanista e un unibersitaire cabal, un ombre bogal, discreto, con rasmia, entegro e leyal" qui "mos dixó toda ra suya obra importán, chenerosa, escribita dende a onradez inteleutual, con una prosa profana, menuziosa e templata".


Auto contino, Alba Mur e Chaime Lleida mos estremolozioron con a canta chesa "S'ha feito de nuei".  O Alcalde de Chaca, entremistanto zarraba o auto, lobaba ra sobrebuena acustica d'a luna d'a Residenzia e remeraba o binclo d'a mosica de Pepe Lera con o cheso Mairal.  Acobaltó tamién dos paraulas:  "emportanzia" e "relebanzia", amas por a ra Ziudá (que calificó como acullidora), d'as besitas de tantos escolanos foranos, más que más ixe diya que empezipiaba o Festibal Internazional d'os Pirineos.  Per tot ixo Chaca yera o epizentro d'o folklore mundial e tamién d'a lengua española.


L' auto remató con a polita boz de Alba Mur fendo-mos espleitar con o inno unibersitario, o "Gaudeamus igitur", ixe que tantas begatas cantarba o creyador d'istos Cursos de Estiu chaqueses, aquer cheso profesor de lenguas clasicas e modernas, un exemplo aragonés d'umanista.


David Martínez López, o bombolón laminero.

 

miércoles, 13 de septiembre de 2023

GLOBALIZEMOS


Por xerbicadero de terror e amargor l'ombre s'esliza,
pos á o fablar s'oposa a politica de muros.
Atros meten denzima d'a mesa á o martir terrorista,
e de sangre se tinta o muro por os dos laus.

Construigamos solo muros d'aire e de progreso,
autopistas de norte á sur ta chuntar á os pueblos.
Tronadas en o disierto, pero de toleranzia,
e con respeto e parolas conseguir una paz de dura.

No reblar anque o paisache nos se quede bazibo,
e debán á globalizazión d'as terrors,
globalizemos nusotros a paz e a chustizia,
a salú, o treballo globalizemos, l'augua e as simiens.

Si o mundo ye de colors, globalizemos razas,
globalizemos barrando as ringleras mugantes.
Combiban seos e mezquitas, globalizemos dioses,
aimor, cultura e libertá, globalizemos, globalizemos.

Fabián Castillo                              
Bombolón Retabillador                              
...

miércoles, 6 de septiembre de 2023

Audio "La deleria d'el cobol"

 


La deleria d'el cobol,  José Solana Dueso 

(lectura de Bombolón Carbó)

Prosa poetica

Siento ras barucas d’as golladas d’ aintro, alticamata por ixe caos (espiello de sangre

feito contra rayos amagatos), inbulnerable a ro amargo, ta cutio e perén enguerato por

yo.

(…)


Ya o tuyo aliento, parabra calida que amorosiando ra mia capeza s’esliza dica os uembros

( bella cosa d’ os cabellos bandiando-sen en l’ aire?) se dibide , se torna brazos ,dos, abanza,

estendillata ra suya palma ta yo e mirando enta ro zielo, dicar odiar a mia zentura e abracar os

mios labios.

Tu, mieles manos d’ aliento.

(…)


O sol acucuta a suya chera preñata de promesas.

(…)


Superfizie tibia, conoixenzia esauta. Inmediato reconoxer. Bi ha en tu bella cosa de

fastio e de cutiana clamada. Si no estase por o camín cada begata nuebo d'as

sensazions antigas, creyerba que soi muerta.

(…)


Ye domingo e fa prou calor. A plebia ha feito baca y en a ziudá s'han afogau totas as

flors. Pero encara bi ha chen que fa gambadetas por as carreras e ras ondas d'o mar

cantan, sin fer atenzión a ro sol, l'aire, a calor, e ras glarimas…

Un nino uscaba entre l'arena bella cosa indefinita. Amorosiando ro zielo, bella

gabiota. As boiras, tot como guambras. Os zipreses lueñes. O mon callau. L'ardién

tierra e ra simién amagata. A promenada luenga, cutia. O beso d'o lusco e ra tardada.

L'adiós d'o sol, o tuyo adiós e perén a plebia.
 Bombolona De Propio         

sábado, 2 de septiembre de 2023

YE MENESTER!!!

        Un diya en primeras de setiembre, amanexe nuble preto, se siente tronar, dimpués de tantisma calor… ya yera ora¡¡¡ Me fa preixinar en una coseta… ¿Cuál serba a mosica de fondo más aparente, si isto estiese una escena d’una zinta?. Ye un diya en primeras triste, por que no se beye o sol, pero no ye asinas, ye un diya d’asperanza, de rematadura e empezadura dimpués d’o estiu.

    Un estiu en o que m’ha bagau de ir-ie ta uno d’os festibals, no muito famoso, chicorron en cuan á afluyenzia, pero muito gran en cuan á mosica pertoca, por á suya calidá e bariedá, tanto rechional, nazional e internazional.

    Cual ye o festibal que soi charran…? Ye o “SoNna”, “sonitos en a naturaleza”, os conziertos son feitos en espazios publicos singulars, qu’en á suya cuarta edizión (asperand que no seiga a zaguera) se feran 29 actuazions en diez comarcas esferens altoaragonesas.


    Encomenzipió ro 1 de chulio en o CDAN de Uesca con a actuación de Martirio, Carmen Paris, Uxia e Ugia Pedreira, fendo chuntura á Andaluzia, Aragón e Galizia con as suyas coplas, ixotas e alalás. Dica o 9 de setiembre que remata en a Cartuixa de Nuestra Señora d’as Fuens con Ariel Rot e Kiko Beneno, fusionán os orichens d’Archentina e Cataluña.. Organizato por a Deputazión Probinzial de Uesca. Tot o que rodeya a iste festibal ye muito cudiau, espazios (chicorrons, aleixatos d’as grans aglomerazions), mosicos… encomenzipián por o cartel, que en ista edizión ye obra de Sidro Ferrer, premio nazional d’ilustrazión. Ye muito asequible ya que o pre ye d’un euro por a reserba d’o sitio, bi ha beluns que cal bosar entrada, como son os que se fan en a Cartuixa d’as Fuens ta ra rematadura d’o festibal.

    Á ra fin plebe¡¡ me imachino Abraham Cuperio, fendo mosica relaixant… mosico gallego, constructor a multinstrumentista, replega e recupera instrumentos tresbatitos en o tiempo, trompetista de formazión, con base de mosica clasica, interesato por cualsiquier tipo de mosica, espezialment en o folk e o jazz. Estió en Ballobar o 8 de chulio en o Parque Forestal La Sierra. An plega a tocar una zentena de instrumentos.

    Yo he tenito a suarde de poder estar-ie en tres d’istos conziertos, cadagun muito esferen entre ers. O primero estió, o dos de chulio. Pol Batlle e Rita Payes, en o Espazio Bizien Baldellou d’Alquezra, mos presentoron o suyo zaguer disco feito en calatán e inglés dende as suyas esperienzias tanimientres a pandemia, e d’o suyo naiximiento d’a suya filla.


    O 22 de chulio estiemos en Colungo en o Zentro d’Arte Rupestre an Joan Garriga e o Mariachi Galactico, mos fazioron bailar con a suya mosica, resultato d’un mezclayo de rumba e cumbia naixita en o Bayès catalan. Fazioron partes en o escenario con Joan, mosicos como Madijd Fahem, guitarrista en otras begatas de Manu Chao.


    O 19 d’Agosto estió Salas Bajas an se feba o conzierto, ista begata yera internazional. En a Selba de Fierro d’as Bodegas Enate, a cantante brasileña Bia Ferreira mos metio de plen en a suya mosica que ella mesmo clama MMN Mosica d’a Muller Niera. Dende a primera canta mos acarrazo aintro d’as reibindicazions d’a luita antirazista e d’o mobimiento LGTBQIA+ en Brasil. Esfensora d’o feminismo niero, fendo cantas con muita carga sozial e política, gran autivista, e icono d’a luita en cuentra de Bolsonaro. No más con dos conziertos en España, uno estio en o SoNna.

    SoNna remata os días 7-8-9 de setiembre en a Cartuixa d’as Fuens. Por si encara podez ir-ie, os zaguers artistas que bi serán, son : o dia 7, Rodrigo Cuevas, cantante asturiano firme esfensor d’o folkclore rechional e d’a suya luenga materna que ye l’asturiano, o dia 8 Os Secretos, e o dia 9 Ariel Rot e Kiki Beneno, no cal dezir que son muito conoixitos per totas e toz.

    Agora cal fer un poder entre toz ta que festibals como iste no seigan ocheto de politicas en cuentra d’a cultura, seigan cuales seigan as manifestazions culturals que se faigan. Cal deixar platero a qui pertoca que festibals que no bi son tan plenos de chent, encara son menester continar fendo-los… Periferias, SoNna,…

A CULTURA PEREN YE RENTAPLE¡¡¡

Bombolona Panzargüala


miércoles, 30 de agosto de 2023

OLGA Y LOS MINISTRILES. CONZIERTO EN SENA

O 28 de chulio zaguero “Olga y los ministriles” ofrexioron un conzierto en a localidá monegrina de Sena. A ocasión yera espezial al bi celebrar-se o cabodaño d’ as 50 añadas de ra asoziazión cultural local. Bi eba parata una zena “zelta” orichinata con a enchaquia d´unos treballos arqueolochicos que se fazioron añadas dezaga en ixa mesma localidá escando-ie repuis zeltas. A chenta, d´a que espleitemos firme toz os asistens que empliba-nos a plaza mayor á rebutir, estió asaber que bien organizata. Se conoxeba, en isto tamién, que ra asoziazión cultural leba muitas añadas fendo traña. Ta rematar mos ufrioron un brebache “zelta” feito con plandas naturals d´o monte que, al paso d´o concierto, feba remerar as lifaras en l’ aldeya gala d´Asterix , pero parando cuenta de que, en iste causo, con bardos e mosica bien pincha.

A costato d´a casa d´o conzello, una alfaya d´estilo aragonés d´o sieglo XVI, “Olga y los ministriles” emplioron a plaza de Sena con a suya mosica de muitisma calidá con sobrebuena represientazión de cantas en aragonés como “Mai”, “S´ha feito de nuei” e “Aqueras montañas”. O repertorio estió una selezión fundamén arradigata en o flolclore e cultura aragonesa, d´os cuals iste grupo fa perén una contrimuestra muito sobresalién. Cal acobaltar a boz de Olga e a bersatilidá mosical de Salvador, que de conchunta con os suyos compañers feba goyo sentir. Bi eba antimás una parella de baile, con a que o espectaclo yera encara más estetico.

Sena alza o suyo danze, como parti alazetal que ye d´a suya identidá. A gaita de boto que fazió sonar Salvador ye una reproduzión fidel d´una gaita de boto tradizional conserbata en ixe puesto. Preba d´o dinamismo cultural de Sena estió a partizipazión d´una colla de gaiters e dulzainers que tocón de conchunta con o grupo de Olga á ra fin d´o conzierto, antimás d´a interpretación d’a “Polka de Sena” con a partizipazión de bailadors populars locals. En o que pertoca á o patrimonio d’a billa, antimás d´a debandita casa d´o conzello, cal siñalar a ilesia d´estilo gotico tardano aragonés d´o sieglo XVI con una intresán torre-puerta e bellas casas señorials en a carrera de D.Benito Cavero.

Pero antimás d’ isto, ta yo estió sobre tot una nuei muito espezial al achuntar-nos tres antigos amigos d´os tiempos d´a unibersidá. Ésenos quiesto estar-ne cuatro pero con o cuarto nomás pudiemos charrar por bideoconferenzia. A trobada  mos fazió remerar con nostalchia os tiempos d´o colechio mayor Pignatelli de Zaragoza, en o que se pribaron as nobatatas por botazión d´os colechials ya en 1973. Remeranzas e recosiros de bida en chunto que mos beniban ta l´esmo e que, dimpués de tantas añadas,  parixeban tan frescos e reyals como si estasen d´ayer mesmo: tot pasa e tot atura, como bien diziba Machado, e o millor de tot ye l´amistanza.

Ya ta rematar, agradexer dende “ Bomboloniar” a “Olga y los ministriles” o suyo treballo mosical en aragonés no nomás en toz os suyos conciertos sino en a publicazión d´o suyo disco “Flamas”, de raso en aragonés. Con ixo se fa más bistera e se prestichia a nuestra chiqueta luenga , que bien que l’amenista.

AGOSTO 2023

BOMBOLÓN BUXO