miércoles, 24 de diciembre de 2025

lunes, 22 de diciembre de 2025

ANGRUZIOSO D’ESTAR TODAS AS COSAS

 

Me cuacarba biachar por o mío corazón, d’ascuitar-li

Mientres escosco una fanega d’almendras, pensar e repensar

A nuestra condizión d’umans, o nuestro destín esconoxito.

Iste esmolaticheras que m’alcuentro entre as almendras:

¿Parará cuenta d’a suya enreble esistenzia?

¿Talmén siga goyoso en a suya condizión d’inseuto?

¿Porqué yo soi o qué soi e no atra cosa cualsiquira?

¿Tendrán os animals igual como yo tantas basemias?

 

¡Qué a mia esenzia corporia s’esmicaze dica estar polbo,

E milentas de bolismas de yo s’espardan por l’eter

E cadaguna d’eras m’amuestre esferens esperenzias:

Asinas yo poderba estar madrilla en bella gorga,

E tamién poderba estar cardelina engarcholata.

Poderba estar fuella xuta en l’agüerro,

E poderba estar minglana batalera.

 

Serba tamién o chabalín que fuye d’a cazata,

E serba tamién moiziego amagato en a espelunga.

Serba talmén tabonero en bel forato,

E serba talmén esparbero aguaitador.

Poderba estar moscallón bomboloniando,

E poderba estar alaiga bolandera.

Poderba estar limaco esbarizoso,

E poderba estar gurrión de canalera.

 

A tardi me se pasa alufrando-me a morfuga,

Rechirando atras cosetas que yo podese estar,

E m’espiguardau tanto que a zena ye sin fer,

E a fanega d’as almendras sin rematar d’escoscar.

 

POEMA 8 DE BASEMIAS D’UN CAMPASOLO
BOMBOLÓN RETABILLLADOR

GOYOSA NABIDÁ Á TOZ

lunes, 8 de diciembre de 2025

AS FALORDIAS DE ESOPO (71-75)

 

71 -  o  pescataire  e  os  peches


Un pescataire en a suya barquilla tocaba ra flauta, creyendo que á o son d’a mosica benirban os peches, e que los prenerba con as mans; pero beyendo que os peches no feban güaire caso d’a mosica, chitó ro tresmallo en o mar e allora en sacó muitos de peches. Allora esclamó o pescataire dizindo:


-Ó pescatos mios, yo pensaba que busotros goyabaz con a mosica, pos he catau siempre que en salir de l’agua brincaz; pero conoxco agora que me tiene más probeito serbir-me d’o tresmallo que d’a flauta.


No proyeutes cosas nuebas, si te ba bien con as antigas. Siente pos o mío consello: as cosas que son inziertas, por ziertas no has de tener, porque no sapes si han d’estar.


72 -  o  pescataire  e  l’abucharda


Un cazataire paró as suyas flocadas ta cazar grudas, e agafó con era á una abucharda, a cuala beyendo-se presa, pediba á o cazataire que la soltase, pos era no yera gruda, sino abucharda, e li deziba:


-Cata que yo estoi d’as abes a más piadosa, pos no albandono á ro mío pai en a biellera.


O cazataire arreguindo-se li dizió:


-Bien repleco yo o que dizes; pero tú bolabas en compaña d’as grudas, que ocasionan muito mal en istos mons, conbiene pos que con eras amortes.


A compaña d’os güenos treballa por conserbar-la, a d’os malos dixar-la. Di-me con quí andas e te diziré quí yes.


73 -  a  rabosa  e  o  choto


Habendo una rabosa cayito sin pensar en un pozo, e estando astí aturata por estar cualcosa altera a boquera, plegó un choto asetegato á o mesmo puesto, e pregunto-le si l’augua yera dulze e abundán. A rabosa li respulió asinas:


- Bacha amigo, porque ye tan güena l’augua, que no remata de fartar-se d’era á mia fonsera. Bachó ro choto, e lugo a rabosa salió d’o pozo estribando-se en a suya cuernamenta, e dixo a ro choto ficato e entollato en o pozo.


Beluns por no fenecer ers, pierden á atros. No ye de onrados pretender o suyo probeito e utilidá, causando incomodidá.


74 -  l’alica  e  o  bolaco


L’alica, bolando dende una peña muito altera, pilló e arrampló un masito d’un rabaño. Beyendo-lo o bolaco, querió fer o mesmo. Se metió á bolar con muita belozidá, e se dixó cayer sobre o carnero más gordenco d’o mesmo rabaño, ta lebar-se-lo igual como feba l’alica, pero enreligó as unglas con a lana e no podió salir d’allí.  Allora corrió o pastor, l’engalzó, e tallando-le as alas, lis ne dio á uns mesaches ta chugar. Pregunto-le beluno:


-¿Qué paxaro yes? .


E o bolaco respulió:


-En cuanto á o mio esmo, estié alica, pero en cuanto á ras obras bolaco.


Denguno no debe fer o que no aduben os suyos alinios. Fe o que puedas, e no más, no reine en a tuya capeza bel barrenato atribimiento.


75 -  o  gallo  e  o  mixino


O lión, rei d’os animals quereba amortar á o gallo, e dio ista encomienda á o mixino con as razons que li bochaban á ixo. Lugo enriste o mixino á o gallo, e li dize:


-Biene t’aquí gallo, has d’amortar.


-¿Por qué? --dizió ro gallo. Porque lebas cresta coronada, e isto ye cosa de reis, e no pas de basallos.


Dizió ro gallo:


-¿Qué alcaso yo me la he ponito?, si la m’ha dato a naturaleza, que culpa tiengo yo.


Quedó ro mixino combenzito por l’inte e dizió:


-Beste-ne, beste-ne.


No güaire tiempo abeba tornau as espaldas, lo clama atra begata:


-Biene t’aquí gallo, has d’amortar.


-¿Por qué?


–Porque tiens muitas mullers, e isto no ye bien bisto, cuan os demás animals no en tienen más que una.


-Dize o gallo:


- Qué culpa tiengo yo en ixo. Yo no las me busco, sino que las me dan ta moltiplicar más á costa de yo.


Quedó  conbenzito ro mixino pero no pas goyoso, e d’aquí á cosa lo clama atra begata e o mesmo:


-Biene t’aquí gallo, has d’amortar.


E o gallo agora cualcosa carrañoso:


-¿E por qué?.


– Porqué debantas muito a boz e rebellas á os adormitos.


-¿Pos qué culpa bi ha en ixo—dize o gallo- ¿canto más d’o que ye menester? Antis bien o mío canto sirbe de reloch á os que han d’ir á treballar.


–Bien, marcha, marcha, li dize o mixino.


Pero cosa duró a quietú, pos li clamó atra begata, dizindo:


-Biene t’aquí gallo. ¿qué me quiers agora?


–qué has d’amortar. ¿y por qué?.


Aquí no bi ha más porqués, remató o mixino, sino porqué asinas lo queremos, e asinas amortó á o gallo.


¿Cualo ye o feito más bil? O no poder ofender e esbotar por poder. Ta fer mal e daño, nunca no mancan pretestos. Si á o poder se chunta a malinidá, denguno escapa.


Traduzión de Fabián Castillo, Bombolón Retabillador

miércoles, 26 de noviembre de 2025

CUAN PRENZIPIÉ Á BEYER A LUZ

E un día esclaté u naxié, un día sintié

Un esclatito dolorenco y enzegadero,

E n’a mía incapablidá un gran planto

S’apoderó de tot o que yo yera e berrunté

Que ixo yera o escomenzipio d’a fin.

 

Pero fue escubrindo luzes e morisquetas e suenios,

E lunas de plata e cálidos maitins e sols

Doratos e brempas zaga os chinipros berdes.

Flamas e amors en tardis de berano,

Ríos de plata entre molsas e arainas de colors,

Rampallos de zielo e nafras dolorencas,

Auguas claras de manantíos inrematables

E negros manantíos de bin en os truxals.

Mosicas zelestials con dulzismas bozes,

E parolas debinas cantatas por os poetas.

Pasions de l’alma chobenil emplita de goyo,

E besos e cantas d’o reiseñor inamorato.

Os eternos chuegos, a sinfinidá d’o Tiempo,

Os orichens trafucatos e bremposos e a no-cosa,

A no-cosa rodiando-lo tot.

 

Pero drento d’ixa no-cosa yera l’ombre,

L’ombre como un tot en o mundo.

E dimpués d’aber conoxito á l’ombre,

Una permenadura s’apoderó de yo.

 

Poema 2 de BASEMIAS D’UN CAMPASOLO

BOMBOLÓN RETABILLADOR

miércoles, 12 de noviembre de 2025

IV Trobada d'aragonés

Diseño: KaterinaBuil

 

DINANTES DE NAXER

Dinantes de beyer as luzes e as brempas, yo abitaba quedo

En a mía estreita bambolla acuosa e de pando medro,

E me sentiba bien.

O Tiempo no esistiba pas e yo reposaba, folgaba

En ixas auguas tibias e quedas, igual como nabata

Amanata á espuenda serena e solanera.

 

Yera a mía mosica a remor d’aquers caldos

Rozando as parez d’a matriquera,

Os muitos lecos que sentiba lexanos e diferens.

E yo á begatas flotaba e me rechumbelaba,

Grazias á un bandeyo que yera un berruntar as ondas,

E me sentiba prou bien.

 

Á begatas, en o mas calmudo d’a mía esistenzia,

Cualcosa estorbaba ra mía quietú e m’empentaba,

Yera una sensación estrania, un mundo paralelo,

E una permenadura s’apoderó de yo:

Bibiba en cualcosa e tamién en a no-cosa,

E ya no podié reposar más en aquer leito acuoso.

 

Aquers lecos m’enxordaban cada begata con más rasmia,

Igual como charradas inrematables e mormosteyos

Que yeran un berruntar aires e tronadas.

O mío mundo acuosa m’afogaba,

E una permenadura s’apoderó de yo.

 

 

Poema 1 de BASEMIAS D’UN CAMPASOLO

BOMBOLÓN RETABILLADOR


martes, 4 de noviembre de 2025

ALMETAS E TOTONS

Os primers días d’o mes d’aborral s’adedican t’os que ya se’n fuoron, con zelebrazions esferens seguntes as culturas e os tiempos.  Tot cambea, como de firme lo ha feito  ista fiesta añal en as zagueras decadas, engaronatos como semos por a onda atlantica d’a cultura americana e Halloween.

En o Semontano a tradizión oral chira en istas calendatas arredol d’ as almetas e os totons, protagonistas prenzipals d’a “nuei d’almetas”.

As almetas dondean con una bela en cada mano e sayas blancas. Ta aduyarlas en o suyo camín se feban orazions, toques de campanas e lifaras con chodigas. Pero sobre tot se meteban perén carabazas buedas en as que se retallaban os uellos o naso e a boca, foratos por an surtiba a luz d’a bela se que bi ficaba aintro, de nueis, como ye de dar. Iste rito semontanés no ye importato con a resta de zelebrazions de Halloween, sino que ye autoctono, e de radiz zelta u puestar de radiz romana en o Mediterranio de cultura no zelta como ye o nuestro causo, alazetato en os farols sepulcrals romanos u feralia lucem. Si bella begata tos amanaz ta Sarlat-la- Canéda en Aquitania podrez almirar a suya “linterna d’os muertos”, que feita en piedra, en estilo romanico en o canto d’o zimenterio, tiene o mesmo esclusibo fin: alumbrar as almetas d’os defuntos á trabiés d’a luz que surte por as suyas finestras. 

Os totons son guardians d’o zimenterio que leban sayons, pero istos pantasmas campan nomás con un zirio e tienen un caraúter muito más negatibo que as almetas, fendo por ixo más medrana que aqueras. Asinas, á ras presonas que no fan soziedá se gosa clamar-las “totons”. Rilazionato con iste bocable trobamos : “tutón”, “entutar-se”, “entutau u entutato”, “fer o totón” e “totoniar” fendo referenzia á o feito d’estar u bibir escondito e sin rilazión sozial.

Bi ha buena cosa de rilatos d’acontezíus con as almetas, como que diz que d’una zarpadeta de chodigas amanixeban deseparatas tantas como misas amenistaban que lis en ofrexesen. 

Por atro costato, cuan se mataba bella arrés (craba u uella) gosaba tirar-se a suya “almeta” t’os esteños, en os que se quedaba apegata. Se feba serbir ta ixo a punteta d’o esternón, que anatomicamén ye l’apendize xifoides. En Benás, seguntes rechistra Andolz, se clamaba “almeta del paripau”, sin que, ta yo lo menos, aparixca platero o sinificato de “paripau”.

Antiparti, rechistra Mostolay que o día de Toz os Santos se feban unas tortas chicotas, clamatas tamién “almetas”.

Remero bien en a mía nineza as carabazas -calaberas que ficaba-nos en puestos escuros de nueis. A fuen yera uno d’os preferitos, por a escureldá e porque de seguras que bi acudirba ra chen a escar augua, cuan no bi’n eba corrién. 

Dimpués, en a telebisión de blanco e niero, empezipioron con a turruntera añal de “Don Juan Tenorio”, obra que nunca no se fartaban de chitar-la, tanimientres que nusatros sí de beyer-la.

Á ra fin plegó Halloween, que a suya estetica de “zoombies”, mesmo sendo estrania ta ra nuestra cultura tradizional, ye firme arradigata en as nuebas chenerazions. Con Halloween, en un biache de “tornachira”, son ritornatas t’a Europa as carabazas iluminatas que surtindo dende Irlanda e Ingalaterra eban plegau t’os U.S.A.

Ye de siñalar que en Raiquero-Alquezra encara zelebran a “nuei d’almetas” con almetas, totons e carabazas iluminatas, albirtiendo á os besitans que “ixo no ye Halloween” e agradexendo-lis que no i baigan disfrazatos. 

Cal adempribiar os nuebos costumbres, pero ixo sí, deixando bien platero que as carabazas iluminatas, encara que no esclusibamén, son nuestras e aquí bi yeran muitismo antis de plegar Halloween. Con tot e con ixo, ye de dar que con Halloween as carabazas-calaberas tienen muitas más probalidaz de continar esistindo.


Aborral de 2025.

BOMBOLÓN BUXO

domingo, 7 de septiembre de 2025

A MEDEZINA D’O ESMO

             Bi ha diyas que cuan chitas pie a tierra ya sapes que será uno d’ixos que si poderbas quedar-te encadata en o leito… cuanto millor¡¡ yes atrallata de tota ra semana treballando, gota ganas de cosa, de treballar menos. Fas un poder, mueves, a ducha li da un empentón á o tuyo esmo, paras o desayuno ta beyer si retabillas una mica de rasmia, poca ye¡¡ que l’imos a fer¡ 

Malin malián… a chornada enanta lentisma, no remata mai. A ra fin plega t’a suya fin, ya yera ora¡ Ya se beye o mundo d’otra traza… A cabeza  prexina  en a birolla que ye parata en a mesa, o cuerpo en escansar-se, en a suya luita ye a capeza a que mete un poquer de talento a o diya. De primeras minchar e dimpués a escansar bel rater, encara que seiga chicote. 

Cuán prexinas que o diya mai se tornará millor, continas eslomada, no pues mober-te, o esmo ye por o solero… Claman por o telefono … -An paras? -En o leito soi?...  -Muebe¡¡¡.  -No me lleban as garras?´. -No floras¡¡, quiés mober ¡¡¡ que cal fer ganas ta ista nuei¡¡ calerba ir ie t’o conzierto¡¡¡. -Ye berdá …¡¡¡ a más ye á canto casa¡ ala pués imos¡¡ aguarda-me¡¡.

Sin parar cuenta de cosa a ras ueito d’a tardi ya semos n’o conzierto. Chiquetas¡¡¡ que bueno ye iste zagalón, Sergi Estellá, se clama, mayestro d’a mosica, Buenafuente en “Futuro imperfecto” como mosico lo’n tiene, fa ras suyas guitarras, con latas, escobas, fustas de palés… e cualsiquiera que toca millor se siente. O buen orache fa buen estar¡ Buena compañía… Buena mosica.. a ra fin s’apañau o diya.

O diya remata miutismo millor qu’encomenzipió,  a mosica ye a millor medezina d’o esmo. Cuan pior yes ¡¡¡ o millor ye ascuitar mosica¡ Os mosicos son os medicos d’o esmo¡ cal cudiar-los, empentar-los, aduyar-los, bosar os suyos conciertos. A MOSICA YE, A MEDEZINA D’O ESMO¡

Sergi Estellá

Bombolona Panzarguala


sábado, 9 de agosto de 2025

AS FALORDIAS DE ESOPO (66-70)

 

66 -  O PIN E O MATULLO

Un pin muito fermoso e altero, estando amán d’un matullo con embefia li diziba: --¡ Ó que fiera qu’estas ¡, ni tiens disposizión ninguna, en berdá no yes dinna d’estar amán de yo, ni debes partizipar d’a mía brempa; porque yo estoi altero, gran e dreito, que cuasi plego t’as boiras; de suerte que sirbo t ara costruzión d’as casas e de nabios, e ta muitas atrás cosas. O matullo respulió: --Tú estás muito satisfeito d’a tuya polideza, e menosprezias á os atros; pero bendrá tiempo en o que te tallarán as brancas, e perderás a güallardia e pompudez d’a que goyas.

Á os más chicoz que tú no tiengas en menosprezio, porque ye condizión de barfulaires.

67 -  O LIÓN, O TORO E O CHOTO


O lión buscaba de qué minchar, e trobó un toro muito gran que pachentaba en un fenero. Beyendo o toro que o lión l’enrestiba, fuyó ascape enta ra montaña, buscando puesto seguro t’amagar-se. Plegó ta una espelunga en á que bibiba un choto, e querió dentrar en era. O choto con os cuernos esfendió a dentrada, de traza que por medrana d’o lión, pasó adebán, dizindo asinas: --Agora yo enduro ista inchuria, pero sapez que no temo á tú, sino á o lión que m’encorre, e que atra begata ya me bengaré. Agora estoi disgraziato, maitín estaré goyoso.

Si a fortuna te ye albersa, no pases pena, que antis con antis gosa mudar de chesto.

68 -  CHÚPITER E A MONA


Chúpiter mandó un día, que todas as bestias benisen á ra suya polito. Toz comparexioron, entre os cualos binió a mona con o suyo fillo, e presentándolo debán de Chúpiter, dizió asinas: --Ó Chúpiter, tú sapes que yo lebo bentalla á toz, anque beluns creigan o contrario. Pero ye zierto que o mío fillo ye o más fermoso de cuantos beigas aquí presens. Ascuitando istas parolas d’a mona, Chúpiter enzetó á esmelicar-se, e dizió asinas: --No t’alabes á tú mesma, ni á ras tuyas cosas, sino estarás escarnexita e espernita de toz.

L'alabar-se ye de fatos, o güeno que tú teneses calla-te-lo. A prudenzia te obliga, aspera que atro lo diga.

69 -  O MIXINO E OS XORIGUÉS


Sabió un mixino que en una casa abeba muitos xorigués; estió allí ta cazarne. En efeuto, en os primers días en engalzó asabelos d’ers. Os xorigués beyendosen enrestitos, determinoron no bachar más d’os teitos ta no estar expuestos á ras unglas d’o mixino, e pincho-se d’una tramada de fusta que trabesaba en aquera estacha; pero un xorigué que s’acucutó ta beyer si yera o mixino, lugo que lo beyó d’ixa suerte, dizió: -- Amigo, por más que te faigas o moredizo, yo no bacharé d’aquí.

D’os carmenatos salen os estutos. L’ombre prudén, una begata puede estar engañato, que dos no.

70 -  A RABOSA E A BARZA

Una rabosa encorrida por os cans, s’acubiló drento d’un barzal. Pero cuan era sintió que as punchas d’a barza li feban muito mal, dizió entre sí: --Ay, desgraziada de yo. Yo he beniu á ampararme en una endina. Ista me fará redamar más sangre que os cans que m’encorreban.

No t’ampares d’os malos, ni sigas á suya compaña ni de nuei ni de día. D’o malo no se deba aguardar cosa güena.

Traduzión de Fabián Castillo, Bombolón Retabillador

jueves, 7 de agosto de 2025

AS FALORDIAS DE ESOPO (61-65)


61 -  o  nabesán  e  o  pigüeler


Un nabesán plegó ta una montaña aspra e dura, do se trobó muitas nieus; de traza que no conoxeba o camín, ni er sapeba do cubilar-se. Estando n’iste angulema binió á er un pigüeler, e li dizió: que dentrase en a suya casa que allí escansarba. 

O nabesán azeutó o conbite, e dentro en a casa d’o pigüeler. Allora o pigüeler li fazió aposar, e li dio de minchar o millor que teneba. Dimpués le trayó un beire de bin calién, ta que calentase l’estomaco. Alcontró o nabesán o bin masiato calién, e soflaba en er ta enfriar-lo. 

Beyendo isto o pigüeler le dizió: 

-¡ Ola, yo paro cuenta agora que tú fas cosas contrarias con a tuya boca, pos con era calientas o que ye fredo, e con era enfrias o que ye calién. Blinca lugo d’ista montaña e no tornes aquí atra begata, porque nusotros os pigüelers no podemos endurar ombres de dos caras.

Anda, pos que asinas soz os ombres, con una cara emponderaz, e con l’atra renegaz, en presenzia soz amigos e en l’ausenzia enemigos.

62 -  o  lión  e  a  craba


Un lión fambroso beyó á una craba que pachentaba en una altera peña; e beyendo que yera craparizal ta puyar allí, escomenzipió á charrar-le con parolas alagüeñas, e li diziba: 

- Amiga, qué fas aquí sobre istas peñas e puestos tan ixutos, do no puedes trobar fruitos ta minchar. Dixa ixa tierra tan baziba, e bacha-te-ne á os fenals berdes do yo abito, bacha, te digo atra begata. 

A craba respulió: 

-Sí tiens razón, yo bacharé á pachentar en istos fenals con muito goyo; pero bien replecato, dizió era con un tono de mofla, que ixo estará cuan yo no te beiga más en ista redolada.

Á os bils e afalaguers nunca a tuya casa lis ubras, ni cudies d’as suyas parolas.

63 -  a  mona  e  os  suyos  fillos


Una mona libró á dos fillos d’una begata. Amaba e quereba más á l’uno que á l’atro; de traza que á l’uno, de contino l’emponderaba, e á l’atro denguna fiesta li feba. 

Suzedió que indo a mona por una costera con os suyos fillos, l’enristió un cazataire con os cans, e ta eslampar-se d’ixe peligro, prenió en os suyos brazos á o fillo que más amaba, e á l’atro li mandó que se’n puyase en a suya lomera; e d’ista traza enzetó á fuyir á garras templadas. Más beyendose engalzata por os cans, no tenió atro remeyo, ta salbar á suya bida, que abentar o fillo que lebaba n’os brazos, e asinas lo fazió; e quereba tamién abentar á l’atro que teneba denzima, pero er s’agarrapizó tan fuerte á ro cuello d’a mai, que no estió posible arrullar-lo. 

Abendo a mona perdito á ro fillo que más quereba, prenzipió á amar á l’atro, e fer-le muitas fiestetas, apreziando allora o que dinantes menospreziaba.

L’amor d’os pais debe estar igual con os fillos, no debe más afeuto á l’uno que á l’atro. Tamién ye un punto importán ta os pais o no amar masiato á os fillos, porque ye perder-los o amarlos con un amor alretortero.

64 -  o  labriego  e  o  toro


Un labriego teneba un toro que l’enrestiba perén con os cuernos, e determinó aserrar-le-ne, creyendo que asinas no li ferba mal nunca más. O toro encarrañato por aber perdito as suyas armas, esgarrapaba a tierra con as zoquetas, de traza que plenaba á toz e á l’amo mesmo de polbo e espuña. 

Allora dizió o labriego: 

-¿De qué m’ha serbito a precauzión de tallar os cuernos á o toro?. Ista ye una bestia endina; pos agora me fa más mal con as zoquetas que no me feba istos días d’antis con a capeza, yo t’entregaré á o tablachero, e allí bosarás a tuya malinidá.

Os ombres incorrexibles son semellans á os toros brabos e furos, que bienen á aturar en mans d’a chustizia; pos o castigo de l’incorrexible ye a muerte.

65 -  a  cuerbeta  asetegata


Una cuerbeta asetegata fue ta un pozo á beber, e s’alcontró allí un pozal en o que abeba un siñal d’augua, que l’abe no podeba apercazar; pero como s’amortaba de sete, a nesezidá li fazió baler de l’astruzia. Por ixo trayó con o pipón muitas peñetas, e las iba chitando en o pozal, dica que l’augua puyó, e asinas bebió e amortó á suya sete.

Puede á begatas más l’arte e l’inchenio que a fuerza; por isto dize o refrán: más bale arte que inchenio, u más bale maña que fuerza.

Traduzión de Fabián Castillo, Bombolón Retabillador

martes, 5 de agosto de 2025

AS FALORDIAS DE ESOPO (56-60)


56 -  os  gallos  e  o  perdigacho


Un ombre mercó un perdigacho, e lo metió entre uns gallos que teneba. Istos l’amortaban á piponazos. O perdigacho yera muito ixagrinato d’o mal tratamiento que le daban. Pero beyendo un atro día que os gallos peleyaban entre si, e se piponiaban la un a l’atro s’aconortó e dizió: 

- De aquí enta debán no me aflixiré tanto pos beigo que os gallos fan o mesmo entre ers.

L'ombre prudén debe con pazenzia azeutar as incurias; porque toz tenemos que endurar en ista bida.

57 -  a  tronada  e  a  olla 


Fabricó un cazolero una olla, e se balió de tot o suyo arte ta fer-la perfeuta, e ta que millor se furniase e ascape se ixucase, la ponió á l’aire. Binió dimpués una gran tronada de biento e plebia, a cuala amanando-se á ra olla, preguntole: 

- ¿Qué cosa yes tú, e cómo te clamas?. 

Era olvidándose que yera de bardo, dizió con tono fachendoso: 

-Tiengo por nombre olla, farchata por mans d’o cazolero con arte e inchenio, de traza que quedé olla con toda perfezión. 

 Allora li dizió a tronada d’ista traza: 

-Anque tiengas por nombre olla, e sigas bien treballata seguntes balloquias, de aquí á no güaire has de achiquir-te en ixo d’o que yes feita, acotolando-te yo con augua, pos no yes atra estopenzia sino trista tierra.

En o linache no encumbres tan alteros os pensamientos, que desafies os bientos. Remera de qui yes e de que estas formato.

58 -  o  xorigué  e  o  mixino 


Un xorigué gran plaitiaba a ormino con un mixino. Un día le dizió á un xorigué chicot, que li darba güena paga, e li ferba capotaz d’a suya casa, si lebaba una carta á ro mixino. O xoriguer no replecando a engañufla d’o xorigué gran, pilló a carta e enzetó ro camín. Estando amán d’una selba, dizió entre sí: 

- A paga que me ha ofrexito o xorigué ye güena, pero iste biache ye perigloso, porque ta do boi, más caso se ferá de yo que d’a carta, e asinas no quiero ir. Si o xorigué gran tiene peleyas con o mixino, que s’apañe. 

Dimpués de aber recullito yo bel mal, u m’aigan amortato, o xorigué gran no lo me bosará de garra traza.

Debemos siempre pensar o que nos puede acayezer.


59 -  l’aneda  e  o  suyo  amo


Teneba un ombre una aneda que cada día le posaba un güego de oro en o suyo niedo. Pero l’ombre no yera goyoso con isto, e quereba que le posase dos güegos cada día. L’aneda no podió fartar l’angluzia d’o suyo amo, e asinas cada día posaba o suyo güego, que yera tot ro más que podeba fer. L’ombre caducando sobre isto, creyó que l’aneda teneba bel tresoro amagato drento de sí; e ta enriquir-se d’una begata, amortó á l’aneda, li ubrió por a fonsera, e rechiró o tresoro por todas partis. No trobando drento de l’aneda cosa d’a que er se pensaba, paró cuenta d’o mal que eba feito, e ploró por muito tiempo a suya esbentura, naxita d’a suya angluzia.

Ye menester que cada un se contente con o que Dios l’ha dato; pos quí tot lo quiere, tot lo pierde, e bien dize o refrán que l’angluzia creba o sacuto.

60 -  o toro  e  o  xorigué


Un toro fortal e gran, estando tombato ta dar reposo á o suyo cuerpaz, yera empreñato por un xorigué, que con os suyos diens chicoz li amosegaba. O toro se tornaba d’una ta atra parti t’esfuriar de sí á o xorigué. Allora o xorigué s’amagaba en un forato, e dimpués tornaba á empreñar á o toro; isto lo fazió tantas begatas, que o toro s’enoyó muito por ixo, pos no se podeba bengar d’er, porque tasamén li podeba beyer. O xorigué se moflaba d’o toro e li deziba: 

-Anque a naturaleza t’aiga dato o cuerpo tan gran e muita fuerza, no puedes fer-me mal, e yo m’arrigo de tú.

No deben os poderosos menospreziar a os suyos súbditos por umildes que sigan; porque dica un mosquín ye malo por enemigo. O millor e más seguro ye tratar bien á toz.

Traduzión de Fabián Castillo, Bombolón Retabillador