sábado, 9 de agosto de 2025

AS FALORDIAS DE ESOPO (66-70)

 

66 -  O PIN E O MATULLO

Un pin muito fermoso e altero, estando amán d’un matullo con embefia li diziba: --¡ Ó que fiera qu’estas ¡, ni tiens disposizión ninguna, en berdá no yes dinna d’estar amán de yo, ni debes partizipar d’a mía brempa; porque yo estoi altero, gran e dreito, que cuasi plego t’as boiras; de suerte que sirbo t ara costruzión d’as casas e de nabios, e ta muitas atrás cosas. O matullo respulió: --Tú estás muito satisfeito d’a tuya polideza, e menosprezias á os atros; pero bendrá tiempo en o que te tallarán as brancas, e perderás a güallardia e pompudez d’a que goyas.

Á os más chicoz que tú no tiengas en menosprezio, porque ye condizión de barfulaires.

67 -  O LIÓN, O TORO E O CHOTO


O lión buscaba de qué minchar, e trobó un toro muito gran que pachentaba en un fenero. Beyendo o toro que o lión l’enrestiba, fuyó ascape enta ra montaña, buscando puesto seguro t’amagar-se. Plegó ta una espelunga en á que bibiba un choto, e querió dentrar en era. O choto con os cuernos esfendió a dentrada, de traza que por medrana d’o lión, pasó adebán, dizindo asinas: --Agora yo enduro ista inchuria, pero sapez que no temo á tú, sino á o lión que m’encorre, e que atra begata ya me bengaré. Agora estoi disgraziato, maitín estaré goyoso.

Si a fortuna te ye albersa, no pases pena, que antis con antis gosa mudar de chesto.

68 -  CHÚPITER E A MONA


Chúpiter mandó un día, que todas as bestias benisen á ra suya polito. Toz comparexioron, entre os cualos binió a mona con o suyo fillo, e presentándolo debán de Chúpiter, dizió asinas: --Ó Chúpiter, tú sapes que yo lebo bentalla á toz, anque beluns creigan o contrario. Pero ye zierto que o mío fillo ye o más fermoso de cuantos beigas aquí presens. Ascuitando istas parolas d’a mona, Chúpiter enzetó á esmelicar-se, e dizió asinas: --No t’alabes á tú mesma, ni á ras tuyas cosas, sino estarás escarnexita e espernita de toz.

L'alabar-se ye de fatos, o güeno que tú teneses calla-te-lo. A prudenzia te obliga, aspera que atro lo diga.

69 -  O MIXINO E OS XORIGUÉS


Sabió un mixino que en una casa abeba muitos xorigués; estió allí ta cazarne. En efeuto, en os primers días en engalzó asabelos d’ers. Os xorigués beyendosen enrestitos, determinoron no bachar más d’os teitos ta no estar expuestos á ras unglas d’o mixino, e pincho-se d’una tramada de fusta que trabesaba en aquera estacha; pero un xorigué que s’acucutó ta beyer si yera o mixino, lugo que lo beyó d’ixa suerte, dizió: -- Amigo, por más que te faigas o moredizo, yo no bacharé d’aquí.

D’os carmenatos salen os estutos. L’ombre prudén, una begata puede estar engañato, que dos no.

70 -  A RABOSA E A BARZA

Una rabosa encorrida por os cans, s’acubiló drento d’un barzal. Pero cuan era sintió que as punchas d’a barza li feban muito mal, dizió entre sí: --Ay, desgraziada de yo. Yo he beniu á ampararme en una endina. Ista me fará redamar más sangre que os cans que m’encorreban.

No t’ampares d’os malos, ni sigas á suya compaña ni de nuei ni de día. D’o malo no se deba aguardar cosa güena.

Traduzión de Fabián Castillo, Bombolón Retabillador

jueves, 7 de agosto de 2025

AS FALORDIAS DE ESOPO (61-65)


61 -  o  nabesán  e  o  pigüeler


Un nabesán plegó ta una montaña aspra e dura, do se trobó muitas nieus; de traza que no conoxeba o camín, ni er sapeba do cubilar-se. Estando n’iste angulema binió á er un pigüeler, e li dizió: que dentrase en a suya casa que allí escansarba. 

O nabesán azeutó o conbite, e dentro en a casa d’o pigüeler. Allora o pigüeler li fazió aposar, e li dio de minchar o millor que teneba. Dimpués le trayó un beire de bin calién, ta que calentase l’estomaco. Alcontró o nabesán o bin masiato calién, e soflaba en er ta enfriar-lo. 

Beyendo isto o pigüeler le dizió: 

-¡ Ola, yo paro cuenta agora que tú fas cosas contrarias con a tuya boca, pos con era calientas o que ye fredo, e con era enfrias o que ye calién. Blinca lugo d’ista montaña e no tornes aquí atra begata, porque nusotros os pigüelers no podemos endurar ombres de dos caras.

Anda, pos que asinas soz os ombres, con una cara emponderaz, e con l’atra renegaz, en presenzia soz amigos e en l’ausenzia enemigos.

62 -  o  lión  e  a  craba


Un lión fambroso beyó á una craba que pachentaba en una altera peña; e beyendo que yera craparizal ta puyar allí, escomenzipió á charrar-le con parolas alagüeñas, e li diziba: 

- Amiga, qué fas aquí sobre istas peñas e puestos tan ixutos, do no puedes trobar fruitos ta minchar. Dixa ixa tierra tan baziba, e bacha-te-ne á os fenals berdes do yo abito, bacha, te digo atra begata. 

A craba respulió: 

-Sí tiens razón, yo bacharé á pachentar en istos fenals con muito goyo; pero bien replecato, dizió era con un tono de mofla, que ixo estará cuan yo no te beiga más en ista redolada.

Á os bils e afalaguers nunca a tuya casa lis ubras, ni cudies d’as suyas parolas.

63 -  a  mona  e  os  suyos  fillos


Una mona libró á dos fillos d’una begata. Amaba e quereba más á l’uno que á l’atro; de traza que á l’uno, de contino l’emponderaba, e á l’atro denguna fiesta li feba. 

Suzedió que indo a mona por una costera con os suyos fillos, l’enristió un cazataire con os cans, e ta eslampar-se d’ixe peligro, prenió en os suyos brazos á o fillo que más amaba, e á l’atro li mandó que se’n puyase en a suya lomera; e d’ista traza enzetó á fuyir á garras templadas. Más beyendose engalzata por os cans, no tenió atro remeyo, ta salbar á suya bida, que abentar o fillo que lebaba n’os brazos, e asinas lo fazió; e quereba tamién abentar á l’atro que teneba denzima, pero er s’agarrapizó tan fuerte á ro cuello d’a mai, que no estió posible arrullar-lo. 

Abendo a mona perdito á ro fillo que más quereba, prenzipió á amar á l’atro, e fer-le muitas fiestetas, apreziando allora o que dinantes menospreziaba.

L’amor d’os pais debe estar igual con os fillos, no debe más afeuto á l’uno que á l’atro. Tamién ye un punto importán ta os pais o no amar masiato á os fillos, porque ye perder-los o amarlos con un amor alretortero.

64 -  o  labriego  e  o  toro


Un labriego teneba un toro que l’enrestiba perén con os cuernos, e determinó aserrar-le-ne, creyendo que asinas no li ferba mal nunca más. O toro encarrañato por aber perdito as suyas armas, esgarrapaba a tierra con as zoquetas, de traza que plenaba á toz e á l’amo mesmo de polbo e espuña. 

Allora dizió o labriego: 

-¿De qué m’ha serbito a precauzión de tallar os cuernos á o toro?. Ista ye una bestia endina; pos agora me fa más mal con as zoquetas que no me feba istos días d’antis con a capeza, yo t’entregaré á o tablachero, e allí bosarás a tuya malinidá.

Os ombres incorrexibles son semellans á os toros brabos e furos, que bienen á aturar en mans d’a chustizia; pos o castigo de l’incorrexible ye a muerte.

65 -  a  cuerbeta  asetegata


Una cuerbeta asetegata fue ta un pozo á beber, e s’alcontró allí un pozal en o que abeba un siñal d’augua, que l’abe no podeba apercazar; pero como s’amortaba de sete, a nesezidá li fazió baler de l’astruzia. Por ixo trayó con o pipón muitas peñetas, e las iba chitando en o pozal, dica que l’augua puyó, e asinas bebió e amortó á suya sete.

Puede á begatas más l’arte e l’inchenio que a fuerza; por isto dize o refrán: más bale arte que inchenio, u más bale maña que fuerza.

Traduzión de Fabián Castillo, Bombolón Retabillador

martes, 5 de agosto de 2025

AS FALORDIAS DE ESOPO (56-60)


56 -  os  gallos  e  o  perdigacho


Un ombre mercó un perdigacho, e lo metió entre uns gallos que teneba. Istos l’amortaban á piponazos. O perdigacho yera muito ixagrinato d’o mal tratamiento que le daban. Pero beyendo un atro día que os gallos peleyaban entre si, e se piponiaban la un a l’atro s’aconortó e dizió: 

- De aquí enta debán no me aflixiré tanto pos beigo que os gallos fan o mesmo entre ers.

L'ombre prudén debe con pazenzia azeutar as incurias; porque toz tenemos que endurar en ista bida.

57 -  a  tronada  e  a  olla 


Fabricó un cazolero una olla, e se balió de tot o suyo arte ta fer-la perfeuta, e ta que millor se furniase e ascape se ixucase, la ponió á l’aire. Binió dimpués una gran tronada de biento e plebia, a cuala amanando-se á ra olla, preguntole: 

- ¿Qué cosa yes tú, e cómo te clamas?. 

Era olvidándose que yera de bardo, dizió con tono fachendoso: 

-Tiengo por nombre olla, farchata por mans d’o cazolero con arte e inchenio, de traza que quedé olla con toda perfezión. 

 Allora li dizió a tronada d’ista traza: 

-Anque tiengas por nombre olla, e sigas bien treballata seguntes balloquias, de aquí á no güaire has de achiquir-te en ixo d’o que yes feita, acotolando-te yo con augua, pos no yes atra estopenzia sino trista tierra.

En o linache no encumbres tan alteros os pensamientos, que desafies os bientos. Remera de qui yes e de que estas formato.

58 -  o  xorigué  e  o  mixino 


Un xorigué gran plaitiaba a ormino con un mixino. Un día le dizió á un xorigué chicot, que li darba güena paga, e li ferba capotaz d’a suya casa, si lebaba una carta á ro mixino. O xoriguer no replecando a engañufla d’o xorigué gran, pilló a carta e enzetó ro camín. Estando amán d’una selba, dizió entre sí: 

- A paga que me ha ofrexito o xorigué ye güena, pero iste biache ye perigloso, porque ta do boi, más caso se ferá de yo que d’a carta, e asinas no quiero ir. Si o xorigué gran tiene peleyas con o mixino, que s’apañe. 

Dimpués de aber recullito yo bel mal, u m’aigan amortato, o xorigué gran no lo me bosará de garra traza.

Debemos siempre pensar o que nos puede acayezer.


59 -  l’aneda  e  o  suyo  amo


Teneba un ombre una aneda que cada día le posaba un güego de oro en o suyo niedo. Pero l’ombre no yera goyoso con isto, e quereba que le posase dos güegos cada día. L’aneda no podió fartar l’angluzia d’o suyo amo, e asinas cada día posaba o suyo güego, que yera tot ro más que podeba fer. L’ombre caducando sobre isto, creyó que l’aneda teneba bel tresoro amagato drento de sí; e ta enriquir-se d’una begata, amortó á l’aneda, li ubrió por a fonsera, e rechiró o tresoro por todas partis. No trobando drento de l’aneda cosa d’a que er se pensaba, paró cuenta d’o mal que eba feito, e ploró por muito tiempo a suya esbentura, naxita d’a suya angluzia.

Ye menester que cada un se contente con o que Dios l’ha dato; pos quí tot lo quiere, tot lo pierde, e bien dize o refrán que l’angluzia creba o sacuto.

60 -  o toro  e  o  xorigué


Un toro fortal e gran, estando tombato ta dar reposo á o suyo cuerpaz, yera empreñato por un xorigué, que con os suyos diens chicoz li amosegaba. O toro se tornaba d’una ta atra parti t’esfuriar de sí á o xorigué. Allora o xorigué s’amagaba en un forato, e dimpués tornaba á empreñar á o toro; isto lo fazió tantas begatas, que o toro s’enoyó muito por ixo, pos no se podeba bengar d’er, porque tasamén li podeba beyer. O xorigué se moflaba d’o toro e li deziba: 

-Anque a naturaleza t’aiga dato o cuerpo tan gran e muita fuerza, no puedes fer-me mal, e yo m’arrigo de tú.

No deben os poderosos menospreziar a os suyos súbditos por umildes que sigan; porque dica un mosquín ye malo por enemigo. O millor e más seguro ye tratar bien á toz.

Traduzión de Fabián Castillo, Bombolón Retabillador

domingo, 3 de agosto de 2025

AS FALORDIAS DE ESOPO (51-55)


51 -­ L’ABELLA E O DIOS CHÚPITER 


L’abella, que ye mai d’a zera estió á fer sacrificio á os dioses, e ofrexió á Chúpiter a bresca. Quedó muito contento o dios Chúpiter d’iste sacrificio, e mandó que li s’atorgase cualsiquier grazia que ista demandase. Conoxendo l’abella que o dios Chúpiter le yera asabelo propizio, le fazió una suplica d’ista traza:

- Ó dios Chúpiter, suplico á ra tuya machestá, que que conzedas á ista tuya serbidora, ista grazia e merzé: que cualsiquiera que plegase t’as arnas ta furtar a bresca, e yo le fizase, que s’amorte á l’inte.

Chúpiter que amaba a os ombres, caducó con güen esmo sobre a grazia que l’abella pediba, e á ra fin lo resolbió d’ista traza:

-Prou ye tú fizes á o que furtase a bresca, agora yo adibo que si tú cuan fizases e dexases o fizón, que mueras tamién.

Pidamos á Dios o que nos conbenga, er sape o que nos ha de conzeder. Muitas begatas pedimos cosas, que estarban a nuestra enruena, si Dios las nos conzediese.


52 - A MAI E O FILLO CHENEBRIZERO

Una mai no castigaba á ro suyo fillo os furtos que feba de menudallas cuan yera nino, antis bien le desculpaba. Iste medró en malinidá, á o tiempo que medraba en edá. Un día furtó una manzana, l’en lebó á ra suya mai, e ista no le carrañó. Atro día furtó os libros d’un compañer en a escuela, corrió a amostrar-le ne á ra suya mai, a cuala en cuentas de castigar-le, le recullió con muito goyo. Cuan ya más mesache furtó en casa d’un bezino cosas de muito balor, ni por ixas a mai li reprendió. Beyendo que nenguno li corrixeba, cada día iba de mal en pior, e á ra fin salió un chenebrizero muito nombrato. En zagueras estió apresato por a chustizia, e condenato á estar aforcato como chenebrizero. Estando ya en a forca dizió á ra chustizia, que quereba beyer á ra suya mai por zaguera begata, e asinas que les suplicó que fuesen á buscar-la, e se fazió asinas como er pediba. Cuan er la beyó, le pidió que se’n amanase, que quereba dizirle una cosa en secreto, e refirmando a suya boca en a orella d’a mai, l’en talló con os diens. Dimpués, tornándose á ra chen, dizió:

-No tos marabillez, siñors, de que yo aiga tallato a orella d’a mia mai, pos era ye o taute d’o mal que agora enduro, si era me ese carrañato cuan yera nino, yo no me beyerba agora obligato a rematar a mia bida con una muerte tan infame.

Dende a nineza ha de enzetar os pais a crianza e educación d’os fillos, corrixiendo-lis as faltas por leus que sigan. Cuan ye tierna a bara la doblaras, cuan ixuta n’on podrás. Qui bien ama bien castiga. O burniego amor d’os pais tresbate á os fillos.


53 - L’OMBRE E O DIOS DE FUSTA

Un ombre teneba un dios que er mesmo s’eba fabricato. Pediba á ixe dios que le dase riquezas e fazienda; pero o dios de fusta se feba sordo á ras suyas demandas, e cada día l’ombre empobrezerba más. Zierto día carrañoso, l’ombre pilló á o dios por a garra e á palos, lo crebó. Á l’inte de crebar-le a capeza, surtió muito oro e plata d’era. Quedó sosprendito l’ombre, e dizió:

- Iste ye un dios fantástico, ¿poderba nunca creyer, ni esmachinar, que podeban más con er os palos que as suplicas?

O malo no aprobeita sino por fuerza. Árbol bi ha que solo á palos da ra fruita.


54 - A MONA E AS NUEZES

Una mona estando debacho d’una noguera, e abendo sentito que as nuezes yeran muito gustosas, se’n puyó ta l’arbol, e cullindo una nuez sin quitar-le a casca berda, la se quereba minchar. Alcontrando-la baladre la chitó abacho. Prebó atras, e trobandolas baladres igual como a primera, se encarrañó e dizió:

- Malditos sigan os que me dizioron que as nuezes yeran muito gustosas, ziertamén me han engañato, pos yo no he minchato nunca cualcosa tan baladre. E aborreció a noguera toda a suya bida.

Ten pazenzia que dica ra fin denguno no ye goyoso.


55 - AQUELÓO TRASFORMATO EN  CULLEBRA,

EN TORO E EN MONSTRO  MARINO 

Reconta ra chentilidá que Aquelóo baralló una begata con o fortal e balién Ercules, o suyo rival, pero quedó burniato. Ascape prenió a figura d’una cullebra, bacho á cuala tamién quedó burniato, dimpués prenió a figura d’un toro, con á que estió burniato por terzera begata; porque Ercules l’agarrapó por as astas, le chitó á tierra, le rrancó una d’eras; e conbirtindo-le en monstro marino l’arrulló to rio Toas.

No baralles con qui puede más que tú. Os chicoz fenezen, cuan quieren competir con os grans, e asinas no te las chuegues á os grans.

Traduzión de Fabián Castillo, Bombolón Retabillador