sábado, 14 de febrero de 2026

Asinas de puesto que tenesenos en o Zielo…


O lugar yera chico e a casa gran e estartalata. Feba muito frío e a familia yera pobra. A lola yera muito biella e perén acotraziata con sayas nieras e debaixo inaguas, calzas e apargatas d'esparto; en l’alto lebaba o que a yo, nina, me pareixeban milenta capas: forrada igual como una zebolla, con chambretas de zelpa, con manga, sin... En beluna levaba pillato, agarrapizato, o escapulario. Se i meteba tamién un achustador denzima d’a chambreta e o pañuelico; en ibierno, o mantón. E más que más, a faldriquera, d’an brotaban machicamén, u ixo me pareixeba a yo, lamins, e an levaba o que era clamaba “cachucho”, con bella perreta alzata.

A o escaso sol d'o meyodía d'os beranos a tía Zília la painaba: le desfeba o moño e quedaba suelta una luenga tufa de cabello amarillenco que a suya filla s'afanaba en arrular conzentricamén dimpués d'estirazar-lo con bellas pasatas d'a liendrera ( “no me´n des ixos estrepuñones”...) A ra fin le meteba una zinta, una beta niera, y le’n deziba : “ ya está, mai”

A lola nomás teneba dos diéns e amás no le consonaban… Ta zenar, en o tazón con bullones, flotaban as almondigas. “¿Atra begata almondigas? “¿Atra begata te’n bas ta ra ilesia? Pero se’n trayerá bel santo?”

(...)

“Zilia, ¿ qué años teneba yo en a guerra?”

Yera ra cambra una sala con dos leitos altizos, de colchón de lana “sin fer” (incomodo ta “as ninas de ziudá”), dos en cada leito: a lola con a tía, yo con a mía chirmana.

“Mai, creigo que 40 y escai...”

E yo, nina de 10 u 11 años, remero que feban a parola aspazié, sentiba que charraban de maquinas de cusir carriatas t’alto e t’abaixo, d'un puesto ent’atro uscando refuchio, con a cachimalla, as mullers e as notizias d'o frén ( ¡de tantos frens en l'alma!) que trayeban, u no, aires d'asperanza… 

E cuando as ninas mos roñábanos por dormir pretas en ixos leitos an t'afunibas e no podebas ni rebullir-te, con o capezal e os piez de metal, o Sagrau Corazón e l'Ánchel d'a Guarda en imachens pinchatas en a paré (debuxos ideyalizatos de santos e ninos farchatos igual como Marcelino pan y vino), con a pera, cosirato interruptor d'a infanzia, a mía lola cutio deziba: “asinas de puesto que tenesenos en o Zielo” . E yo pensaba en a color biba e rotilante d'os santos e as birchens d’as estampas.
Bombolona De Propio

viernes, 13 de febrero de 2026

PASTILLO U EMPANADICO¡¡¡¡ ¿ISTA YE A CUSTIÓN?


En istas embueltas d’a rematadura i empezadura d’o cabodanyo ye muito tradizional en tot l’Alto Aragón minchar en unos puestos “Pastillos” en otros puestos “Empanadicos”. Un postre que ye de tot os aragoneses, ¿qui no mincha pastillo-empanadico a istas puendas.

En cada casa lo fan d’a suya traza, con pansas sin de pansas, con almendras, sin d’almendras, con matafalúa, sin de matafalúa, con pinyons, sin de pinyons, con farina de más u menos empenta, con a masa fina, u con a masa rezia, muito u poco zucre, muita o poca zeite…

O que ye platero ye que, seigan d’an seigan, leban cabraza¡¡. Crabaza que dende ya muitas añadas, os aragoneses meten en os suyos ortals, que son plens de cabrazeras. Cal meter en a tierra a simien en o güeno d’a primabera. Cal cudiar-las ta en zagueras d’o estíu, ratabillar-las ta que seigan prestas, e alzando-las cuasi tot l’anyo, dica en os fredos d’o ibierno.

Si charras por istos puestos, los claman pastillos, dica ra buega de l’Alcanadre… De l’Alcanadre enta tierra Uesca os pastillos se tornan empanadicos… pero no mas cambea o nombre. Güenos … igual de güenos¡¡¡ a esenzia ye a mesma, a cabraza. Combiben os dos sin que dengún riña u s’encarrañe con l’otro porque ha meso más u menos zucre u mas u menos matafalúa.


E plegando ta iste inte, me da por prexinar en as barallas que bi se fan en o mundo de l’aragonés arredol d’emplegar una grafia u l’atra. O millor serba que dengún demoniza-se a dengún por emplegar a que más li pete.

L’aragonés ye una luenga que ye en as tres piedretas, e como continemos asinas rematará por amortar-se. O que cal ye que se charre, que se leiga, en a grafía que seiga, que se cante, que s’esparda por o mundo, ta que o mundo s’apercaze que en Aragón bi ha una luenga que ye nuestra e que cal cudiar-la. ¿YE MILLOR CARRAÑAR, ENZURIZAR-SE UNOS CON ATROS ANTIS QUE MIRAR DE QUE SE CHARRE U QUE S’ESCRIBA D’A TRAZA QUE SEIGA?. Con isto ro unico que semos consiguindo ye que s’esboldregue de tot, que se tresbatan as oportunidaz de leyer-lo, de charrar-lo, de sentir-lo, d’esparder-lo…

Calerba luitar por as dos grafías por igual, e cuan calga amostralo, que cadagún l’amuestre con a grafía que tienga más platera u senzillamén que li cuaque más, e no por ixo ser unos más que os atros. Cal dixar treballar en pro de l’aragonés de totas trazas que bi aiga. No meter a trabeta a qui treballa con una u con atra grafiía.

Si os que nos estimamos l’aragonés no mos rispetamos, como cal, entre nusatros por custión d’a grafía, menos encara mos rispetarán os de difuera.

L’aragonés mos amenista a toz fendo por él o que seiga menester, que semos poquez… Cal treballar por l’aragonés… que no más mos tiene a nusatros ¡¡¡E COMO OS PASTILLOS U EMPANADICOS, YE DE TOZ OS ARAGONESES!!!. No baiga á estar que os arbols no mos dexen beyer a selba…

¿EN BERAS A CUSTIÓN MÁS IMPORTÁN TA L’ARAGONÉS YE UNA U OTRA GRAFÍA?. IN PRINTIPIO ERAT VERBUM…
Bombolona Panzarguala

domingo, 1 de febrero de 2026

EN A NUEI ALUFRO UN GRAN TEYATRO

 

Me cuacarba bolar igual como as alicas,

Ta tener asinas ixe zielo azulenco ta yo solo.

Tamién quererba nadar como ros pexes,

E tener ta yo as más prefundas gorgas e galachos.


Alufro en a nuei a luna plena con güellos de bobón,

Chirmán soi d’o claberet que a ormino me clama,

E solo deseyo bolar en a escura nuei dica er,

Pos conoxco as guambras encara millor que a casa mía.

 

Con o lusco, o chigán parpiello d’o mundo

Amonico se zarra, igual como un telón de teyatro,

E tot ixo que pasa en a nuei ye o mesmo que un suenio:

A nuei ye o estato natural, pos estié antis que a luz.

A nuei ye más serena, sin a enluzernadera luz solar

Os nuestros güellos alufran o corazón más prefundamén,

E s’ubren as finestras d’os nuestros sentimientos,

E l’eterno abracar-se amoroso d’ombres e mullers

S’amuestra más plateramén entre istas oras.

Escuras oras an as almas solencas eras mesmas s’alufran

E barallan con as suyas basemias firiens,

Dica trobar en funda soledá a dulza paz de l’esprito.


No quiero albandonar o gran suenio d’a nuei,

Por ixo, en ubrir-se de maitín o gran parpiello

E enzetar una begata más atra eszena de teyatro,

Yo me’n boi buscando fuens por as arriadas,

Badinas d’auguas frescas an entregar o cuerpo espullato,

E zarrando os míos parpiellos igual como un chicot telón,

Quedar-me goyosamén soniando ta cutio entre as guambras.

 

POEMA 6 DE BASEMIAS D’UN CAMPASOLO          

Fabián Castillo